kapodistrias

Κούκος Ανδρέας-Νομικός-Καθηγητής Νεότερης Ιστορίας Σχολής Εθνικής Άμυνας – Πρόεδρος Εταιρείας Μελέτης Έργου Ιωάννη Καποδίστρια – Ταξχος ε.α.

«Κάποτε η φύση, με εξαίρετη «μαεστρία», δημιουργεί ανθρώπους, που η κυριότερη σκέψη τους και οι αγώνες τους, είναι η ευτυχία των συνανθρώπων τους, που προσπαθούν να στηρίξουν σε γερά θεμέλια. Οι σπάνιοι και ανώτεροι αυτοί άνθρωποι… έχουν ως σκοπό της ζωής τους να ανορθώσουν, να εκπολιτίσουν και να εξυψώσουν την κοινωνία των ανθρώπων. Δυστυχώς όμως σπανίζουν. Είναι αυτοί που μάχονται, αντιμετωπίζοντας αντιξοότητες και εχθρότητες. Είναι αυτοί που αδιαφορούν για την προσωπική τους ευτυχία και τα προσωπικά τους συμφέροντα… Και όταν ακόμη οι εχθροί τους δεν τους αφήνουν να ολοκληρώσουν το έργο τους… η ανάμνηση της ιερής προσπάθειάς τους και των έργων που πραγμάτωσαν, για να βοηθήσουν την πατρίδα τους και την ανθρωπότητα – υποδείγματα άφθαστης αρετής – συγκεντρώνουν γύρω από τους τάφους τους την ευγνωμοσύνη των γενεών που θα ακολουθήσουν. Η ευγνωμοσύνη αυτή στήνει μνημεία στο έργο τους.

Άνθρωπος του ηθικού αυτού μεγαλείου, τραγικό θύμα των θυσιών και της προσφοράς του, υπήρξε ο Κόμης Ιωάννης Καποδίστριας… που μονάχα με την παρουσία του κατακτούσε όλων τις καρδιές.»

Λόγια μοναδικά που αποδεικνύουν το Μεγαλείο του Ανδρός από τον βιογράφο και πιστό φίλο των νεανικών του χρόνων Δημήτριο Αρλιώτη.

Έτσι πορεύτηκε στη ζωή του ο Ιωάννης Καποδίστριας! Μία ζωή που κύλησε σαν παραμύθι!

Επτάνησα – Γραμματέας της Επικράτειας (σημερινός Πρωθυπουργός στα 27 του), Αγία Πετρούπολη – διπλωμάτης της Ρωσίας, Βιέννη, Βουκουρέστι, Γενεύη και πάλι Ρωσία – Υπουργός των Εξωτερικών αυτή τη φορά – Παρίσι, Γενεύη, Αίγινα, Ναύπλιο -Κυβερνήτης της Ελλάδος.

Κανείς σκλαβωμένος Έλληνας της εποχής εκείνης δε θα μπορούσε να φανταστεί τέτοια αξιοθαύμαστη πορεία! Που της έμελλε όμως και ένα τραγικό τέλος!

Είμαι ιδιαίτερα υπερήφανος γιατί οι προσπάθειες που κάνουμε τα τελευταία χρόνια αποδίδουν πια καρπούς… Προσπάθειες να γίνει γνωστό το έργο του Μεγάλου Αυτού Άνδρα σε όλον τον κόσμο!

Η εισήγησή μου έχει ως θέμα την εκπαιδευτική πολιτική που χάραξε ως Κυβερνήτης, αλλά και νωρίτερα, ξεκινώντας από τα Επτάνησα.

Ο Ιωάννης Καποδίστριας από τα πρώτα του βήματα στην πολιτική, δείχνει το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του για την παιδεία και την εκπαίδευση των Ελλήνων.

Ο ίδιος μεγαλώνει και ανατρέφεται σ’ ένα πατριαρχικό και αυστηρό περιβάλλον με έντονα θρησκευτική αγωγή.

Στα 1794 πηγαίνει στην Πάντοβα, ένα από τα μεγαλύτερα Πανεπιστήμια εκείνης της εποχής για να σπουδάσει κυρίως Ιατρική και παράλληλα Νομικά και Φιλοσοφία. Τότε όσοι από τους σπουδαστές είχαν τις ικανότητες, μπορούσαν να συντομεύσουν τις σπουδές τους. Ο Καποδίστριας ήταν από τους λίγους που έκαναν κάτι τέτοιο. Στα 21 του χρόνια κατείχε τρία διπλώματα: της Ιατρικής, της Φιλοσοφίας και της Νομικής. Μοναδική ευφυΐα τον χαρακτήριζαν οι καθηγητές του. Όταν επιστρέφει στην Κέρκυρα, ασκεί το ιατρικό επάγγελμα όχι περισσότερο από τρία χρόνια. Τον απορροφά αμέσως η Πολιτική.

Στις 5 Μαρτίου 1799 τα Επτάνησα αλλάζουν και πάλι διοίκηση. Οι Γάλλοι Δημοκρατικοί αποχωρούν και έχουμε παλινόρθωση του αριστοκρατικού πολιτεύματος. Στις 21 Μαρτίου 1800 με την Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης, τα νησιά αναγνωρίζονται ως Ομοσπονδιακή Δημοκρατία με την ονομασία «Δημοκρατία των Επτά Ηνωμένων Νησιών» ή «Επτάνησος Πολιτεία», με την εγγύηση του Τσάρου και την επικυριαρχία και προστασία του Σουλτάνου, φόρου υποτελή στον Σουλτάνο, με σύνταγμα, σημαία, στρατό και διπλωματική εκπροσώπηση. Το Σύνταγμα ονομάστηκε «Βυζαντινόν» και δημιούργησε αναταραχή στο λαό. Ο Ιωάννης Καποδίστριας με εντολή του πατέρα του και ο Νικόλαος Σιγούρος, αναλαμβάνουν να εφαρμόσουν το Σύνταγμα. Για πρώτη φορά δοκιμάζεται η πολιτική και διπλωματική ιδιοφυΐα του Καποδίστρια, πώς μπορεί να διαπραγματεύεται και να διαλάσσει τις έριδες κατά άριστο τρόπο. Το Σύνταγμα αποδοκιμάζεται όμως και κρίνεται απαραίτητη η αναθεώρησή του. Σ’ αυτό το Σύνταγμα δεν υπάρχει καμία αναφορά στην δημόσια εκπαίδευση.

Την 1η Απριλίου του 1803 εκλέγεται Νέα Γερουσία με πρόεδρο τον Σπυρίδωνα Γεωργίου Κόμη Θεοτόκη και Γραμματέα Επικράτειας τον Ιωάννη Καποδίστρια. Λίγους μήνες αργότερα με τον θάνατο του Θεοτόκη, ο Καποδίστριας αναλαμβάνει την διακυβέρνηση της Πολιτείας. Πρώτο του μέλημα η τροποποίηση του Συντάγματος του 1800. Το δεύτερο Σύνταγμα του 1803 είναι το πρώτο μετά την Άλωση Ελληνικό Σύνταγμα που ψηφίζεται χωρίς την πίεση των ξένων και ουσιαστικά κείνο που προωθεί τα πρώτα σχέδια του Καποδίστρια για την Εκπαίδευση. Αναφέρεται ότι: «η θρησκεία, η παιδεία και η δημόσια εκπαίδευση, τα χρήσιμα για τις επιστήμες, τα γράμματα και τις τέχνες ιδρύματα, το εμπόριο και η ναυτιλία είναι υπό την άμεση εξουσία και προστασία της Γερουσίας. Επίσης προβλέπεται ότι από το 1810 κανένας δεν θα μπορούσε να προσληφθεί στο Δημόσιο, αν δεν γνώριζε να γράφει και να διαβάζει ελληνικά. Επίσης από το ίδιο έτος θα έπρεπε να πραγματοποιηθεί η ομοιογένεια των νόμων και των κανονισμών της στοιχειώδους εκπαίδευσης ενώ από το 1820 η ελληνική γλώσσα θα χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά στα δημόσια έγγραφα.

Δυναμική η ανάμειξη του Καποδίστρια, αλλάζει τα πάντα. Ασχολείται με τα θέματα της Παδείας «μετ’ ενθουσιασμού παραπλησίου τη μανία», όπως αναφέρει ο Μαυρογιάννης.

Διαπιστώνει αμέσως την έλλειψη μορφωμένων υπαλλήλων, δασκάλων και ιερωμένων και προκαλεί άμεσα την έκδοση τριών θεσπισμάτων. Με το πρώτο (26-6-1803) ιδρύεται επιμορφωτική Σχολή για τους υπαλλήλους της Διοίκησης, με το δεύτερο (23-5-1804) που το υπογράφει ο ίδιος ως «Επιθεωρητής Παιδείας» διορίζει τον Ιερέα Ανδρέα Ιδρωμένο ως δάσκαλο των Ελληνικών για τους ιερείς και το γνωστό συνεργάτη του Ρήγα, Χρίστοφορο Περραιβό αντίστοιχα για τους δημοσίους υπαλλήλους. Ταυτόχρονα με το ίδιο θέσπισμα ιδρύει σαράντα σχολεία για την στοιχειώδη εκπαίδευση σε όλα τα Επτάνησα με καταβολή των εξόδων από το Εθνικό Ταμείο χρησιμοποιώντας και το ποσό που είχε στείλει ως ενίσχυση ο Τσάρος. Με το τρίτο θέσπισμα (20-9-1804), δημιουργείται και δεύτερη βαθμίδα εκπαίδευσης – ίδρυση Γυμνασίου στην Κέρκυρα.

Συστήνει επίσης στην Γερουσία και αυτό είναι πολύ σημαντικό για τα θέματα της εκπαίδευσης, την αξιοποίηση των εκκλησιαστικών και μοναστηριακών εισοδημάτων, ένα μέτρο που θα προσπαθήσει να το εφαρμόσει αργότερα και ως Κυβερνήτης.

Τελικά, ύστερα από πολλές πιέσεις η Γερουσία εκδίδει θέσπισμα στις 27 Ιουνίου 1805, με το οποίο ιδρυόταν το Ελληνικό Σχολείο για την επιμόρφωση των υπαλλήλων του Κράτους, με έδρα τη Μονή της Παναγίας της Τενέδου στην Κέρκυρα. Η Σχολή αυτή αποτελεί σταθμό για την Ιστορία της Εκπαίδευσης στον ελληνικό χώρο. Παρ’ όλες τις αρμοδιότητες που είχε, ονομάζεται και Έφορος του Σχολείου και συντάσσει τον εσωτερικό κανονισμό του.

Τα εγκαίνια του Προσωρινού Σχολείου Τενέδου έγιναν στις 15 Νοεμβρίου 1805. Διδάσκει και ο ίδιος στοιχεία φιλοσοφίας μαζί με άλλους σπουδαίους καθηγητές. Η φοίτηση είναι υποχρεωτική για τους δημόσιους υπαλλήλους και τους κληρικούς. Για να εξασφαλίσει δε την αρχή αυτή, πρόσθετε στον κανονισμό ότι κανένας δημόσιος λειτουργός και κληρικός δεν θα μπορούσε να προαχθεί σε ανώτερο βαθμό, αν δεν παρουσίαζε πιστοποιητικό ότι όλοι οι υφιστάμενοι του είχαν φοιτήσει στη Σχολή Τενέδου.

Η θέλησή του ακόμα και για το ελαττωμένο στην αρχή, ενδιαφέρον των σπουδαστών, ξεπερνά κάθε εμπόδιο. Ο ακούραστος Αυτός Άνθρωπος συνεχίζει να βρίσκεται δίπλα στους σπουδαστές να τους βοηθάει και να τους εμψυχώνει. Αγωνίζεται να περάσει στους νέους τις ιδέες του, ότι αν δεν μορφωθούν δεν είναι δυνατόν να στεριώσει η Ελευθερία.

Στις 12 Μαρτίου 1807 ζητάει από τη Γερουσία την αντικατάστασή του για να γλιτώσει την Λευκάδα από τον Αλή Πασά. Η Σχολή όμως της Τενέδου έχει πάρει ήδη το δρόμο της και συνεχίζει να λειτουργεί και μετά την κατάλυση της Επτανήσου Πολιτείας από τα γαλλικά στρατεύματα (1807), αλλά και μετά την εγκατάσταση των Βρετανών. Η αξία της για την εκπαίδευση είναι τεράστια, παρόλο που όπως ήταν αναμενόμενο δεν ολοκληρώθηκαν όλοι οι φιλόδοξοι σχεδιασμοί του Καποδίστρια.

Ο κανονισμός της Δημόσιας Εκπαίδευσης που υπεβλήθη στην Γερουσία αρχές του 1806, δείχνει το τεράστιο έργο που παράχθηκε στην παιδεία.

Παροχή δωρεάν εκπαίδευσης, φτωχά και πλούσια παιδιά μαζί στα ίδια σχολεία, καθηγητές με αποδοχές ανάλογες της αξίας τους οι οποίοι επιβραβεύονταν με χρηματικό ποσό αν με την λήξη της θητείας τους παρουσίαζαν απόφοιτους αξιόλογους για διορισμό, οργάνωση συστήματος εγγραφής και παρακολούθησης των παιδιών που θα πηγαίνουν σχολείο. Επίσης κάλυψη όλων των εξόδων από το Κράτος, εκλογή Επιθεωρητών, κριτήρια επιλογής και διορισμού των καθηγητών καθώς και καθήκοντα και υποχρεώσεις τους. Τέλος τρόπος διεξαγωγής των δημόσιων εξετάσεων.

Τεράστιο έργο σε τόσο λίγο χρόνο στην εκπαίδευση. Άλλωστε σε όλη του τη ζωή σε λίγο χρόνο έφερνε σε πέρας τις πιο δύσκολες αποστολές!

Η διαπαιδαγώγηση των Ελλήνων υπήρξε διαρκής επιδίωξή του, καθώς είχε καταλήξει στην άποψη πως με την εκπαίδευση θα ήταν δυνατή η λύση του Εθνικού προβλήματος.

Άραγε σήμερα δεν είναι επίκαιρα παρά ποτέ τα λόγια που ανέφερε συχνά τότε: «Πρέπει πρώτα να μορφωθούν οι Έλληνες και έπειτα να δημιουργηθεί Ελλάς».

Είναι τεράστια η προσφορά της «Επτανήσου Πολιτείας» για τον Εθνικοαπελευθερωτικό Αγώνα που θα ξεσπάσει σε λίγα χρόνια. Είναι το πρώτο Ελληνικό Κράτος στον εθνικό χώρο.

Χαρακτηριστικά είναι όσα είπε σε μία τελετή ο αιρετός Ηγεμόνας των νησιών (1803) Σπυρίδων – Γεώργιος Κόμης Θεοτόκης: «Το Έθνος μας, που αναγεννήθηκε, απόκτησε όνομα Ελληνικό, Πατρίδα Ελληνική και Ελευθερία Ελληνική».

Ο Ιωάννης Καποδίστριας το 1809 εισέρχεται στην Διπλωματική Υπηρεσία της Ρωσίας. Η ανοδική του πορεία όπως ακούσατε και από τον Κο Τζερμιά υπήρξε ραγδαία.

Όταν του ανατίθεται η γνωστή αποστολή στην Ελβετία που σε λιγότερο από 1 χρόνο φέρνει σε πέρας, είχε την ευκαιρία να επισκεφθεί στη Χόφβυλ (Hofwyl) τα εκπαιδευτήρια του Φέλλενπεργκ. Αυτός ο σπουδαίος παιδαγωγός επηρεασμένος και από τον δάσκαλο του Πεσταλότζι, ίδρυσε σχολεία που συνδύαζαν την επαγγελματική εκπαίδευση με την μόρφωση της ψυχής και της διάνοιας των μαθητών του. Αρχή του συστήματος Φέλλενμπεργκ ήταν η επιστροφή στην γη. Μαθήματα πρακτικής γεωργίας από τη μία και θεωρητικά μαθήματα από την άλλη. Ενθουσιασμένος από το σύστημα αυτό, το οποίο αργότερα ως Κυβερνήτης θα προσπαθήσει να προσαρμόσει στην Ελληνική πραγματικότητα, θα στείλει την επόμενη χρονιά στην Ελβετία τέσσερα Ελληνόπουλα και θα συντηρεί με δικά του έξοδα.

Τον επόμενο χρόνο επιστρέφει στην Βιέννη και υποβάλλει στον Άγγλο Αρμοστή της Επτανήσου υπόμνημα στο οποίο προτείνει να ιδρυθεί στα Επτάνησα με έδρα την Ιθάκη μία ανώτατη σχολή δημόσιας και Εθνικής Εκπαιδεύσεως. Οι γονείς να υποχρεώνονται έμμεσα να στέλνουν τα παιδιά τους εκεί και όχι σε ξένα Πανεπιστήμια. Να διδάσκεται θρησκεία, γλώσσα και Εθνική φιλολογία από Έλληνες καθηγητές και μόνο στην Ελληνική γλώσσα. Ο Καποδίστριας λοιπόν ήταν ο πρώτος εισηγητής ιδρύσεως Πανεπιστημίου στον Ελληνικό χώρο 1286 έτη μετά την κατάργηση των φιλοσοφικών Σχολών των Αθηνών από τον Ιουστινιανό. Δυστυχώς τότε το υπόμνημα αυτό δεν λήφθηκε υπόψιν, αλλά αργότερα ο Γκίλφορντ θα πραγματοποιήσει το μεγάλο σχέδιο του Καποδίστρια με την ίδρυση της Ιονίου Ακαδημίας το 1821 και τη λειτουργία της το 1824-1825.

Μέσα σε όλον αυτόν τον αγώνα του να διατηρήσει για τα Επτάνησα όλα αυτά που πέτυχε, οι σκέψεις του είναι συνεχώς πώς θα μορφωθούν όσο το δυνατόν περισσότεροι νέοι από την σκλαβωμένη Ελλάδα. Έτσι ιδρύει στην Βιέννη την «Εταιρεία των φίλων των Μουσών» (Φιλόμουσος Εταιρεία της Βιέννης), συνέχεια ή αντίγραφο της Φιλόμουσου Εταιρείας της Αθήνας (1813) που ήταν υπό αγγλική επιρροή και με φαινομενικό σκοπό την συλλογή και διατήρηση των αρχαιοτήτων. Επίτροπος της Εταιρείας της Αθήνας στην Βιέννη ήταν ο Αρχιμανδρίτης Άνθιμος Γαζής, ο οποίος είχε γνωριστεί με τον Καποδίστρια από το 1811. Ο Καποδίστριας προτείνει στον Τσάρο Αλέξανδρο Α΄ να βοηθήσει στην ίδρυση της Εταιρείας που θα έχει σκοπό την παροχή βοήθειας μέσω υποτροφιών σε άπορους νέους Έλληνες «διψώντας παιδείας».

Μέλη της Φιλοσόφου Εταιρείας έγιναν πολλοί λόγιοι της Βιέννης όπως ο Άνθιμος Γαζής, ο Μητροπολίτης Ουγγροβλαχίας Ιγνάτιος, ο Γεώργιος Σταύρου, ο Αλέξανδρος Στούρτζας κ.α.. Η Εταιρεία σε ελάχιστο χρόνο εξαπλώνεται σε όλα τα σημεία του Αυστριακού Κράτους. Εγγράφονται μέλη με μεγάλες εισφορές όλοι οι ευγενείς και οι Βασιλείς στο Συνέδριο της Βιέννης ακόμα και ο ίδιος ο Μέτερνιχ.

Αργότερα που ο Καποδίστριας επιστρέφει στην Ρωσία ως Υπουργός των Εξωτερικών, εξαπλώνεται και εκεί με υπεύθυνο τον Ιωάννη Δομπόλη, φίλο και συνεργάτη του. Είναι αυτός που αφήνει ένα μεγάλο ποσό από την περιουσία του για να ιδρυθεί το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Η μόρφωση των φτωχών νέων είναι ο βασικός στόχος. Όμως πίσω απ’ αυτόν ήταν η μείωση της βρετανικής επιρροής. Η κατάσταση πλέον ελέγχεται πάλι από τον ίδιο και τους συνεργάτες του.

Χαρακτηριστικές είναι οι πληροφορίες που δίνει η Ροξάνη Στούρτζα στα Απομνημονεύματά της: «Το πιο σπουδαίο αποτέλεσμα ήταν ότι υπενθυμίσαμε στην συγκεντρωμένη στην Βιέννη Επίσημη Ευρώπη την ύπαρξη ενός δυστυχούς έθνους, που στέναζε κάτω από το βάρβαρο ζυγό, που το ευγενές του όνομα είχε χαραχθεί βαθιά στο πέρασμα των αιώνων και που ζητούσε εναγώνια να λάβει πάλι τη θέση που δικαιωματικά του ανήκε, μέσα στις τάξεις του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού…».

Οι σκοποί είναι καθαρά πολιτικοί. Τίθεται έμμεσα Ελληνικό Ζήτημα. Ο Μέτερνιχ υποψιάζεται τα βαθύτερα πολιτικά κίνητρα του Καποδίστρια και θέτει υπό αυστηρή παρακολούθηση τα μέλη της Φιλόμουσου Εταιρείας. Διάσπαρτα τα αυστριακά αρχεία από τις εκθέσεις της Αστυνομίας. Έτσι ο Καποδίστριας αναγκάζεται να μεταφέρει την έδρα της στο Μόναχο.

Η μελέτη πολλών εκθέσεων, εγγράφων, υπομνημάτων που σώζονται στα αυστριακά αρχεία και είναι ανέκδοτα, ακόμα με οδηγεί να εξετάσω με προσοχή την παράλληλη ίδρυση μίας άλλης Εταιρείας ως Φιλικής Εταιρείας που ιδρύεται περίπου τον ίδιο χρόνο στην Οδησσό της Ρωσίας. Μια και έχουμε και άλλες μυστικές εταιρείες που είναι επίτιμο μέλος ο Ιωάννης Καποδίστριας, ιδρύονται στην Ρωσία και με τις οποίες καλύπτει τη δράση της Φιλικής Εταιρείας.

Άξιο ερεύνης επίσης, το τρίγωνο – ας μου επιτραπεί η έκφραση – Ρωξάνδρα Στούρτζα – Αλέξανδρος Υψηλάντης – εξάδελφός της – Ιωάννης Καποδίστριας. Ας μην επεκταθούμε όμως!

Αξίζει όμως να αναφέρω εδώ ένα έγγραφο που ανακάλυψα στα Αυστριακά Αρχεία και είναι μία αναφορά του Ταγματάρχη της Εθνοφρουράς Ιωσήφ Τσερβένκα προς την Αυστριακή Καγκελλαρία με ημερομηνία 13 Φεβρουαρίου 1816.

Ο Τσερβένκα παρακολουθεί τις κινήσεις της Φιλόμουσου Εταιρείας, καταγράφει συνομιλίες με μέλη της και αναφέρει ότι στόχος του Καποδίστρια μελλοντικά είναι η Απόλυτη Πολιτική Αυτονομία της Ελλάδος. Αναφέρει ο Τσερβένκα στο σημαντικότατο αυτό έγγραφό του τα παρακάτω: « Η Ελλάς πρέπει, κατά τον Καποδίστριαν, να κηρυχθή ομοφώνως υφ’όλων των Δυνάμεων χώρα αφιερωμένη αποκλειστικώς και μόνον εις τας επιστήμας και την Διαφώτισιν του ανθρώπινου γένους, το έδαφός της να κηρυχθή εκ των έξω απρόσβλητον, εσωτερικώς δε να κρατηθή μακρα̃ν πάσης ξένης αναμίξεως, τέλος οφείλει η Ελλάς να κηρυχθή δι’όλην την ανθρωπότητα κράτος ιερόν». Και συνεχίζει: «Όπως η Αγγλία θα διεξάγη μονοπωλιακώς εμπόριον με τα είδη τα οποία χρειάζεται ο άνθρωπος ως ζωϊκόν ον, ούτω θα χορηγή και η Ελλάς εις το ανθρώπινον γένος διδασκάλους, καλλιτέχνας και νόμους. Κείμενη μεταξύ Ασίας και Ευρώπης ευκόλως θα κατανοή η Ελλάς το νόημα της μυστικοπαθούς ζωής της Ανατολής, εν από την άλλην πλευράν θα δέχεται το εκλεπτυσμένον πνεύμα των Ευρωπαίων, δημιουργούσα κατ’αυτόν τον τρόπον μίαν δι’ολόκληρον την ανθρωπότηταν σωτήριαν ισορροπίαν. Τέλος, κατά τον Καποδίστριαν, θα οφείλη το γένος των ανθρώπων εις μεν τους Άγγλους το σοφόν μέτρον εν τη υλική ευεξία, εις δε τους Έλληνας μίαν δι’όλους διαρκή ειρήνην, αφού οι ηγεμόνες και οι σύμβουλοι των λαών παιδευθέντες ή εν αυτή τη Ελλάδι ή υφ’Ελλήνων, θα κυβερνούν τους λαούς των κατά τας αυτάς αρχάς, εις αμφιβόλους δε ή και πεπλανημένας περιπτώσεις δυναμένας να αναφυούν μεταξύ των Ηγεμόνων, θα ακούουν και ακολουθούν τας γνώμας και τας αποφάσεις των διδασκάλων των, δηλαδή των Ελλήνων σοφών».

Μία άλλη ουδετερότητα έξω απ’ αυτήν που πέτυχε για την Ελβετία σκεφτόταν για την Ελεύθερη Ελλάδα ο Καποδίστριας. Παγκόσμιο Κέντρο Σοφίας και Γραμμάτων. Αυτό το έγγραφο δείχνει όμως και πώς ο Μέτερνιχ και οι συνεργάτες του είχαν αποκρυπτογραφήσει επιτυχώς το χαρακτήρα αυτού του ανθρώπου.

Μετά την παραίτησή του από Υπουργός των Εξωτερικών της Ρωσίας κάνει την Γενεύη που τον καιρό εκείνο είναι και κέντρο διακίνησης επαναστατικών ιδεών για όλη την Ευρώπη – Κέντρο της δράσης του. Η Ελβετία δεν επιλέγεται τυχαία απ’ αυτόν – θα τονίσω για άλλη μία φορά.

Συνεχώς παρακολουθεί τα Ελληνόπουλα που φοιτούν στα διάφορα σχολεία και πανεπιστήμια της Ευρώπης. Διαθέτει όλο και περισσότερα χρήματα γι’ αυτό το σκοπό καθώς και για την ενίσχυση των Φιλελληνικών Κομιτάτων, ενώ ο ίδιος κατοικεί σ’ ένα φτωχό διαμέρισμα δύο δωματίων. Κινητοποιεί όλους τους πλούσιους φίλους του, ενδιαφέρεται κυρίως για τα ορφανά. Δημιουργεί ειδικό «Ταμείον των επί ξένης ορφανοπαίδων Ελλήνων». Τον ενδιαφέρει να μη χαθεί ο πνευματικός σύνδεσμος των παιδιών αυτών με την πατρίδα τους και να καλλιεργηθεί ο πόθος της επιστροφής σ’ αυτήν. Όλη η Ευρώπη εξαιτίας του έχει γίνει ένα Μεγάλο Σχολείο για τα σκλαβωμένα Ελληνόπουλα.

Όταν το 1819 επισκέπτεται την πατρίδα του, απευθύνει επιστολή προς τους συμπατριώτες του με την οποία τους συμβουλεύει να είναι ενωμένοι κάτω από την ευεργετική επίδραση της Εκκλησίας και των δημοκρατικών αρχών που είχαν επικρατήσει στην Ελβετία, Αγγλία και Αμερική. Στο κείμενο γίνονται ουσιώδεις παρατηρήσεις πάνω στα «μέσα βελτίωσης της μοίρας των Ελλήνων» και αναφέρει τις θέσεις του στο θέμα της πολιτικής ωρίμανσης των Ελλήνων. Προσδίδει θρησκευτική χροιά στην πολιτική που θα ακολουθήσει και αργότερα ως Κυβερνήτης, αλλά ανέφερε «να είμαστε θρήσκοι από συναίσθημα, όχι από πειθαρχία». Μιλάει για εκσυγχρονισμό του Κλήρου, για Μητροπολίτες καλλιεργημένους και φωτισμένους.

Αναφέρει παραδείγματα ευνοούμενων λαών τη Ρωσία, την Ελβετία, την Αγγλία και την Αμερική. Η Ρωσία, παράδειγμα χριστιανικού λαού ενώ οι τρεις δυτικές χώρες – πρότυπα καλλιέργειας της επιστήμης και της τέχνης της ελευθερίας. Αναφέρει στο υπόμνημα ότι : «η ελευθερία είναι επιστήμη, γιατί εδράζεται μόνο πάνω σε αρχές. Είναι τέχνη γιατί η σπουδαιότερη θεωρία δεν αξίζει όσο μία καλή ενέργεια και γιατί στις υποθέσεις κάθε τι είναι ενέργεια. Πρέπει λοιπόν να βρεθούμε ανάμεσα σ’ ελεύθερα άτομα για να μάθουμε να είμαστε ελεύθεροι και με τις αρχές και στις πράξεις». Θα πρέπει οι Έλληνες να μάθουν να ταυτίζουν το ατομικό συμφέρον τους με το γενικότερο.

Η μόρφωση και η εργασία είναι οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την συγκρότηση του κράτους και την οργάνωσή του. Ο λαός είναι ευάλωτος σε κακές επιρροές, αν δεν έχει προηγηθεί η ηθική και φιλολογική διαπαιδαγώγησή του.

Όταν στις 6 Ιανουαρίου 1828 φτάνει στο Ναύπλιο και στις 11 του ίδιου μήνα στην Αίγινα, αγωνίζεται σκληρά για την εξάπλωση της παιδείας σε ολόκληρο το λαό.

Τραγικές οι συνθήκες μίας χώρας που ουσιαστικά δεν υπάρχει. Ο Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο, η Στερεά Ελλάδα καταπατημένη. Παράλληλα με τον πόλεμο που συνεχίζεται και απορροφά και το 70% του προϋπολογισμού άδειων ουσιαστικά ταμείων, ακολουθεί μία θαυμάσια εκπαιδευτική πολιτική. Συγκεντρώνει δίπλα του ένα θαυμάσιο επιτελείο: Ανδρέας Μουστοξύδης – συντονιστής επί θεμάτων Παιδείας, Νικόλαος Χρυσόγελος – Γραμματέας Παιδείας, Ιωάννης Κοκκώνης, Γρηγόριος Κωνσταντάς – Υπεύθυνος του Ορφανοτροφείου της Αίγινας, Νεόφυτος Νικητόπουλος, Ιωάννης Βενθύλος, Γεώργιος Γεννάδιος, Ερρίκος Αυγούστος Ντυτρόν.

Σε «θρησκευτικό κλίμα» ανήκαν οι Αρχιερείς που ανέλαβαν την σύνταξη των βιβλίων για το μάθημα της χριστιανικής διδασκαλίας: Αιγίνης Γεράσιμος, Ρεθύμνης Ιωαννίκιος, Ταλαντίου Νεόφυτος και Κυρήνης Παρθένιος.

Ο Καποδίστριας επιδιώκει την ίδρυση Εθνικού Κράτους και άρα την διαπαιδαγώγηση Εθνικών Πολιτών. Προσπαθεί να εφαρμόσει ομοιόμορφο εκπαιδευτικό σύστημα ιεραρχώντας την πρωτοβάθμια εκπαίδευση σε σύγκριση με την δευτεροβάθμια. Παροχή ίσων ευκαιριών μόρφωσης σε όλους τους πολίτες.

Η διδασκαλία προσανατολίζεται προς την Ελληνοχριστιανική παράδοση. Δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στην Εθνική διαπαιδαγώγηση. Ενισχύεται μέσω των μαθημάτων η εθνική συνείδηση και ταυτότητα. Τονίζεται η σύζευξη θρησκείας και παιδείας για την ανόρθωση των πολιτών.

Τα εκκλησιαστικά και εκπαιδευτικά θέματα ανατίθενται στο ίδιο υπουργείο την «επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Εκπαιδεύσεως Γραμματείαν», μία συνύπαρξη που συνεχίζεται μέχρι σήμερα.

Φροντίζει αμέσως για την ίδρυση σχολείων στοιχειώδους εκπαίδευσης σε όλες τις επαρχίες του κράτους και εισάγει ομοιόμορφο σύστημα διδασκαλίας, την αλληλοδιδακτική μέθοδο του Σαρλ Σαραζέν.

Μεριμνά για την ίδρυση και λειτουργία σχολείων μέσης βαθμίδας εκπαίδευσης, των αναφερομένων ως «Ελληνικών Σχολείων» τα οποία λειτούργησαν σχεδόν σε κάθε επαρχία και στα οποία δόθηκε ιδιαίτερη βαρύτητα στην κλασσική παιδεία. Αρχαία κείμενα, Ιστορία, Γεωγραφία. Και δεν επιλέγεται τυχαία από τον Καποδίστρια και τους συνεργάτες του. Μετά από 400 χρόνια σκλαβιάς πρέπει να υπάρξει πάλι η σύνδεση του Έθνους με τις ρίζες του, την αρχαία καταγωγή του.

Δίνεται βαρύτητα στην ιστορία και το ρόλο της στην, Εθνική ανατροφή και στην Εθνική διαπαιδαγώγηση. Όπως αναφέρει ο Ανδρέας Μουστοξύδης « το Έθνος χάνεται, αν δεν γνωρίζει την ιστορία του». Ο ίδιος επισημαίνει από πολύ νωρίς το πρόβλημα της διδασκαλίας της σχολικής ιστορίας μέσω μεταφρασμένων Ευρωπαϊκών βιβλίων.

Δίνει βαρύτητα και στην επαγγελματική εκπαίδευση ανάλογη με το σύστημα Φέλενμπεργκ στην Ελβετία.

Στις 8 Οκτωβρίου 1828 θεμελιώνεται ο ναός και το Ορφανοτροφείο της Αίγινας που εγκαινιάζεται στις 6 Απριλίου 1829 και φιλοξενεί περί τα 600 παιδιά. Τα χρήματα πρόσφεραν Έλληνες του Εξωτερικού και Φιλέλληνες. Στο Ορφανοτροφείο λειτουργούν αλληλοδιδακτικά σχολεία, πρακτικά και τεχνικά εργαστήρια για εκμάθηση διαφόρων τεχνών και επαγγελμάτων. Οι απόφοιτοι έπαιρναν και μικρό κεφάλαιο για ξεκίνημα επαγγελματικό, ενώ οι αριστούχοι κατατάσσονταν στο «Κεντρικό Πολεμικό Σχολείο» του Ναυπλίου που ιδρύθηκε το 1829. Επίσης εντός του Ορφανοτροφείου ιδρύθηκε «Πρότυπον Σχολείον» για την κατάρτιση δασκάλων των αλληλοδιδακτικών Σχολείων.

Σταθμός της στοιχειώδους εκπαίδευσης η ίδρυση του «Κεντρικού Σχολείου» στην Αίγινα δηλαδή ανώτερου εκπαιδευτικού ιδρύματος για την κατάρτιση των δασκάλων. Η φοίτηση ήταν τριετής. Έδινε τόσο μεγάλη σημασία στη λειτουργία αυτού του Σχολείου που παρακολουθεί και ο ίδιος πολλά μαθήματα και δίνει κατευθύνσεις. Το Σχολείο αυτό που ονομάστηκε «Εϋνάρδειο» σαπίζει σήμερα στην Αίγινα. Σχεδιάζει την ίδρυση Ναυτικού Σχολείου όπως και σχολείων «ανωτέρας τάξεως» για κληρικούς, κρατικούς λειτουργούς και επιστήμονες, ενώ θέλει να αξιοποιήσει για εξοικονόμηση πόρων για την παιδεία τα εθνικά κληροδοτήματα καθώς και μοναστηριακούς και εκκλησιαστικούς πόρους.

Όλα τα παραπάνω έργα αναπτύχθηκαν λεπτομερώς στην ανάλυση του εκπαιδευτικού του προγράμματος από τον ίδιο στην Δ΄ Εθνική Συνέλευση στις 30 Ιουλίου 1829. Στις 3 Οκτωβρίου 1829 ιδρύθηκε Γραμματεία Εκκλησιαστικών Πραγμάτων και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως με πρώτο Γραμματέα (Υπουργό) τον Νικ. Χρυσόγελο. Συγκροτούνται Επιτροπές για σύνταξη βιβλίων, επισημοποιείται ο θεσμός των Σχολικών Εφόρων και διορίζονται Επιθεωρητές.

Ιδιαίτερα στο θέμα της αξιοποίησης της Εκκλησιαστικής περιουσίας ακολουθεί χαμηλών τόνων πολιτική γιατί δεν θέλει, ίσως, ν’ ανοίξει ένα νέο μέτωπο, αλλά απαγορεύει στους Ηγούμενους των Μοναστηριών να εκποιούν τα κτήματά τους ή να τα ενοικιάζουν για πολλά χρόνια προβαίνοντας έτσι σε ανομολόγητες καταχρήσεις. Επίκαιρος όσο ποτέ ο Κυβερνήτης!

Ήδη από το 1830 σπούδαζαν στην Αίγινα 1082 νέοι! Επίσης ιδρύεται «Σχολείον Κορασίδων» από την Δούκισσα της Πλακεντίας στην Αίγινα και άλλα σε άλλες πόλεις. Πρότυπο Αγροκήπιο στην Τίρυνθα, Εκκλησιαστικό Σχολείο στη Μονή Ζωοδόχου Πηγής στον Πόρο. Τέλος Εθνικό Τυπογραφείο στην Αίγινα όπως και έκδοση του Πρώτου Φιλολογικού Περιοδικού «Η Αιγιναία» που εκδίδεται ακόμα και σήμερα.

Μετά από αυτό το τεράστιο εκπαιδευτικό έργο που όμοιό του δεν υπάρχει στη Νεώτερη Ελληνική Ιστορία, τον αποκάλεσαν «Φωτοσβέστη» γιατί δεν προώθησε την Ανώτατη Εκπαίδευση. Μα πώς ήταν δυνατόν να την προωθήσει χωρίς φοιτητές και καθηγητές; Συνολικά στις αρχές του 1831 λειτουργούν 121 Δημόσια Σχολεία με συνολικά 9.246 μαθητές, ενώ σε ιδιώτες δασκάλους σπουδάζουν πάνω από 5.000 μαθητές.

Πόση αμφισβήτηση μετά από τέτοιο έργο!

Έρχονται στο μυαλό μου ως απάντηση τα σοφά του λόγια:

«Δε ζει ο άνθρωπος, ζει το έργο του».

http://www.ioanniskapodistrias.com

Advertisements