<< Μέρος 5οΜέρος 1ο >>

Του Αντώνη Κακαρά

Στο τελευταίο αυτό τμήμα της συνέντευξης ο Καρούσος αναφέρεται στη σύνθεση και οπλισμό αλλά κυρίως στη δράση της ΕΟΚΑ Β κατά των Μακαριακών και του ίδιου, στη συνάντηση Γρίβα –Μακαρίου, τις διώξεις των Μακαριακών κατά των Γριβικών, τη διείσδυση της χούντας στις ελληνικές δυνάμεις στην Κύπρο, στην ανάμειξη των Ελλήνων πολιτικών που βρίσκονταν στο εξωτερικό στη διόρθωση άρα την προετοιμασία της γνωστής επιστολής του Μακαρίου προς τη χούντα, το θάνατο του Γρίβα.

Τέλος αναφέρεται και στο ρόλο και τις ενέργειές του ως διαδόχου του Γρίβα για αποκλιμάκωση της έντασης, την διαφυγή του στην Ελλάδα, την σύλληψή του και την συνάντησή του με τον Ιωαννίδη.

***

Κ. Θα πάμε στις επιχειρήσεις. Η ΕΟΚΑ Β΄ δεν συγκέντρωνε κατά την περίοδο εκείνη, παρά το μέγεθος μιας απλής μονάδος τάγματος πεζικού. Η ΕΟΚΑ Β΄ κατά την περίοδο εκείνη δεν είχε αξιόλογο οπλισμό, παρά κάποια όπλα που αποτελούσαν τον σκελετό και ήταν παλιά οπλοπολυβόλα κυρίως τύπου (…), τα οποία είχαν σταλεί από εδώ κάτω κατά την περίοδο της ΕΟΚΑ Α΄ και ο υπόλοιπος οπλισμός κάποια (…) του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου του βρετανικού στρατού και μερικά μοντέρνα κυνηγετικά όπλα.

-. Αυτά τα οποία ήταν στο αυτοκίνητο που σας μετέφερε για να φύγετε…;

Κ. Μερικά, μερικά. Ελάχιστα. Δεν ήταν αυτά που μπορούσαν να εξοπλίσουν ένα τάγμα. Ελάχιστα ήταν εκείνα που πήρα εγώ προς τα κάτω. Τα υπόλοιπα που είχε φέρει τότε ο Γρίβας πάνω και τα πήρε προς τα κάτω, αυτά μεταφέρθηκαν με άλλες αποστολές προφανώς. Δεν το παρακολούθησα εγώ.

-. Άρα μιλάμε για ένα τάγμα, δηλαδή;

Κ. Μιλάμε για ένα τάγμα. Προοδευτικά η ΕΟΚΑ Β΄ μπορούσε να αντιπαρατάξει εξοπλισμένο ένα σύνταγμα, περιορισμένης συνθέσεως.

-. Αυτό όμως στην παρανομία, εν κρυπτώ, όχι…

Κ. Μάλιστα. Ο κόσμος της ήταν σχεδόν μισός – μισός. Και αυτό είναι γνωστό.

-. Οι οπαδοί εννοείτε.

Κ. Οι οπαδοί ήταν σχεδόν μισός – μισός {ο πληθυσμός}.

-. Επιχειρήσεις;

Κ. Πολλοί από την τούρκικη πλευρά λένε ότι… από την Μακαριακή πλευρά, λένε ότι η Γριβική πλευρά ήταν μια μειονότητα. Ψεύδη και αυτά. Ήτανε μισός – μισός, ίσως και περισσότερος ο κόσμος ο οποίος δεν είχε απαρνηθεί ακόμη την υπόθεση της ενώσεως.

-. Οι ενωτικοί δηλαδή;

Κ. Οι ενωτικοί ή ο κόσμος που διατηρούσε εκείνο το όραμα της ενώσεως μέσα του. Ήταν και πολλοί από αυτούς στο Γριβικό στρατόπεδο, κυβερνητικοί και λοιπά. Αυτή ήταν η δύναμη της ΕΟΚΑ Β΄. Αυτή ήταν εκείνη την οποία εφοβήτο ο Μακάριος και βεβαίως λόγω των υπερβολών που κυκλοφορούσαν εθεωρείτο ότι ο Γρίβας ήτανε μια δυναμική κατάσταση, η οποία θα μπορούσε να καταλύσει το παν. Ψευδές και αυτό. Άλλωστε αυτής της αδυναμίας είχε επίγνωση ο Γρίβας. Τι έγινε τώρα; Μπροστά σε αυτό το φαινόμενο, που μου προκάλεσε οξυτάτη ανησυχία, βλέποντας ότι η αντιπαράθεση εντείνεται και ότι θα οδηγήτο σε μια θερμότητα στο εσωτερικό με αποτέλεσμα τη δημιουργία κυματισμού που θα προκαλούσε τον χωρισμό του μικρού ελληνοκυπριακού λαού, εγώ έστειλα μέσω ενός γνωστού μου εφέδρου ανθυπολοχαγού, τον οποίο είχα υπό τις διαταγές μου και κατά την περίοδο των επιχειρήσεων του 1964, ένα γράμμα στον στρατηγό Περίδη, τον συχωρεμένο. Στον οποίο έλεγα «Βρέστε τρόπους να μεσολαβήσετε προς τον Μακάριο, να εξομαλυνθεί η κατάσταση, διότι οδηγείται σε σύγκρουση.» Και πραγματικά ο Περίδης…

-. Αυτό ήταν εν γνώσει του Γρίβα;

Κ. Όχι, δεν ήταν σε γνώση του Γρίβα. Αυτό ήταν αποκλειστικά δική μου ενέργεια. Βρήκε τον τρόπο ο Περίδης, ο οποίος κατά την περίοδο του 1962 – ’64 υπηρέτησε ως διοικητής των ελληνικών δυνάμεων κάτω, άρα γνώριζε τον Μακάριο, να τον ενημερώσει. Εξ όσων μου είπε, ενημέρωσε και κάποιους του εξωτερικού. Και ο Μακάριος…

-. Του εξωτερικού, εννοείτε Έλληνες {πολιτικούς}, προσωπικότητες;

Κ. Έλληνες και πιθανόν και το βασιλικό περιβάλλον, δεν ξέρω πως. «Θεωρείται ως μη συμφέρουσα η οποιαδήποτε σύγκρουση κάτω.» Και ο Μακάριος έστειλε μέσω γνωστών του περιβάλλοντος του Γρίβα, επιστολή στον Γρίβα και του ζητούσε να συναντηθούν. Ο Γρίβας με ενημέρωσε εμένα γραπτώς και τότε εγώ αποκάλυψα ότι έκανα αυτή την ενέργεια. Όμως αυτή η αντιπαράθεση που προηγήθηκε, είχε δημιουργήσει την δική της ψυχολογία στο περιγριβικό περιβάλλον, είχε σχηματιστεί η εντύπωση ότι προοδευτικά αρχίζει να αποδυναμώνεται ο Μακάριος και ήθελε το δυνατόν συντομότερα να ξεμπερδέψει με τον Μακάριο, ώστε υπό την κάλυψη της ιδέας της ενώσεως να κατέσχουν και αυτοί θέσεις στον κρατικό μηχανισμό, να το καταλάβουνε επιτέλους.

-. Αυτό στρατηγέ σημαίνει ότι τμήμα του Γριβικού περιβάλλοντος είχε φιλοδοξίες, δεν ενεργούσε για την ένωση;

Κ. Συνηφαίνετο. Τουλάχιστον έτσι άφηνε να εννοηθεί. Ή ποτέ δεν απεκάλυπτε το «όχι» που εσείς υπονοείτε. Εγώ να συμφωνήσω, δεν έχω καμία αυτή με εσάς. Δεν έχω κανέναν ενδοιασμό, να συμφωνήσω. Αλλά είναι φαινόμενα ανθρώπινα τα οποία ζήσαμε και ζούμε καθημερινώς. Υπό την κάλυψη ενός πιστού μέλους ενός Κόμματος υπάρχει ενδόμυχα η διάθεση με την επικράτηση του Κόμματος αυτού να πάρει και μια θέση στο δημόσιο. Διαφωνείτε; Εγώ το διαπίστωσα εκεί κάτω. Ήθελε λοιπόν ένας αριθμός του περιγριβικού περιβάλλοντος την πτώση του Μακαρίου, για να έχει έτσι την ευκαιρία να πάρει εκείνα που ενέμοντο επί μια ολόκληρη δεκατριετία οι υπόλοιποι, οι Μακαριακοί. Φαινόμενα και αυτά ανθρώπινα. Ο Γρίβας δέχτηκε την συνάντηση και μάλιστα με κάλεσε και μου είπε να αναλάβω την οργάνωση της συναντήσεως αυτής, με όλα τα παρεπόμενα της ασφάλειας, η οποία έπρεπε οπωσδήποτε να ήτανε ιδιαίτερα προσεκτική. Είπα στον Γρίβα «Δεν μπορεί να είμαι εγώ, διότι μια συνάντηση μεταξύ του Μακαρίου και εσού, θα γίνει γνωστή, δεν μπορεί να κρατηθεί κρυφή. Εγώ είμαι ο άνθρωπος ο οποίος απέδρασα από την Ελλάδα ως αντιχουντικός. Η συνάντηση δεν μπορεί και δεν πρέπει να προσλάβει τον αντιχουντικό χαρακτήρα. Και ως εκ τούτου η δική μου παρουσία – ανάμιξη σε αυτή την υπόθεση, θα την βλάψει την υπόθεση.» Και ο Γρίβας μου λέει «Μιλάς πολύ σωστά» και την ανέθεσε σε άλλον. Βεβαίως αυτοί που ανέλαβαν για να έχουν τις πρώτες επαφές με το στενό περιβάλλον του Μακαρίου, που από τη δική του πλευρά θα οργάνωναν και εκείνοι την ασφαλή συνάντηση με τον Γρίβα, έθεσαν κάποιους όρους υπουργοποιήσεως στην κυβέρνηση που θα ερχότανε μετά, εάν συμφωνούσε να αποσυρθεί ο Μακάριος.

-. Υπουργοποιήσεως που; Κάτω από τη νέα κυβέρνηση;

Κ. Κάτω υπό την καινούργια κυβέρνηση που θα γινότανε.

-. Πίστευαν αυτοί ότι θα υποχωρήσει ο Μακάριος και θα παραιτηθεί;

Κ. Ναι, πίστευαν. Διότι η εντολή του Μακαρίου η οποία υπάρχει, δεν την έχω εγώ, έχει καταγραφεί στα βιβλία και μπορούμε να την βρούμε όταν τη θέλετε, έλεγε ότι «Ενώπιον της δημιουργηθείσας καταστάσεως…» και λοιπά «… να βρούμε λύση…» και αυτοί σχημάτισαν την εντύπωση ότι ο Μακάριος έφτασε πλέον στην…, ωρίμασε στο να αποσυρθεί από την εξουσία και να αναδυθεί κυβέρνηση με ανθρώπους κοινής εμπιστοσύνης ένθεν και εκείθεν. Είχαν λοιπόν την αφέλεια κάποιοι, ελάχιστοι από αυτούς, προ της συναντήσεως να θέσουν τέτοια θέματα. Εγώ δεν τα πήρα μυρωδιά, δεν μπορούσα να κυκλοφορήσω άλλωστε. Όταν αργότερα τα έμαθα, κατάλαβα ότι έγινε λάθος. Έπρεπε να πω «Ναι, αναλαμβάνω εγώ.» και να έχω εγώ άμεσα τις επαφές, χωρίς να τίθενται τέτοια ζητήματα. Έγινε η συνάντηση, από τις αφηγήσεις του Μακαρίου…, του Γρίβα σε μένα, ήτανε πάρα πολύ φιλική, έφερε στην επιφάνεια όλη εκείνη την παλιά αγωνιστική προσπάθεια της περιόδου της ΕΟΚΑ. Ανέβασε τα ευγενή αισθήματα και των δύο ανθρώπων, μερικοί είπανε ότι έκλαψαν εναγκαλισμένοι ο ένας με τον άλλον και τα όποια άλλα διατύπωσαν οι άνθρωποι, οι οποίοι ήταν παρόντες και τα κατέγραψαν. Εγώ σχημάτισα την εντύπωση ότι το πράγμα αρχίζει πλέον να εκτονώνεται και από δηλώσεις τις οποίες έκανε ο Μακάριος με ευκαιρία την 25ης Μαρτίου, κατά την οποία έγινε και παρέλαση κάτω στην Λευκωσία. 1972 ναι. Στις 25 Μαρτίου ο Μακάριος μετά το πέρας της παρέλασης λέγοντας ορισμένα λόγια για την αθάνατη Ελλάδα, για την ένωση η οποία θα έρθει. Οι δηλώσεις έχουν γίνει, είναι καταγεγραμμένες και μπορείτε να τις αναζητήσετε στα διάφορα. Μίλησε και για τον πρωτεργάτη της ανεξαρτησίας της Κύπρου, τον στρατηγό Γρίβα Διγενή. Εντελώς αντίθετα από εκείνα που είπε στις δηλώσεις του εδώ στην Ελλάδα όταν κατέβηκε ο Γρίβας κάτω. Εκεί σχημάτισα την εντύπωση ότι αρχίζει η κατάσταση να εκτονώνεται. Ήταν το πρώτο φως στα πέντε χρόνια μέχρι τότε πορείας μου κάτω από την δικτατορία, που έβλεπα μπροστά. Δεν πέρασαν όμως 15 μέρες και ο Μακάριος έστειλε επιστολή στον Γρίβα αναβλητική των συμφωνηθέντων. Τα οποία συμφωνηθέντα προέβλεπαν την παραίτηση του Μακαρίου, την ανάθεση της προεδρίας σε πρόσωπο κοινής εμπιστοσύνης, τον διορισμό κυβερνητικών προσώπων σε πρόσωπα επίσης κοινής εμπιστοσύνης, στην εφαρμογή πολιτικής με κεντρικό άξονα την καταγγελία της δικτατορίας στην Ελλάδα, επί σκοπώ διευκολύνσεως της πτώσεως της εδώ και την…, μετά την επίτευξη του σκοπού αυτού, την απαίτηση από την καινούργια ελληνική κυβέρνηση που θα εγκαθίσταται στην Ελλάδα, να τοποθετήσει τις ως προς το κυπριακό επιδιώξεις της σε γραμμή πλεύσεως προς την ένωση. Αυτά ήταν σε γενικές γραμμές τα συμφωνηθέντα. Αυτά τα θεώρησε ως μη εφαρμόσιμα με δεύτερη επιστολή του ο Μακάριος. Τι είχε όμως συμβεί; Η συνάντηση απεκαλύφθη, κυκλοφόρησε δια των εφημερίδων. Οι στενοί συνεργάτες του Μακαρίου και κυρίως αυτοί οι οποίοι εξετέλεσαν με δηλώσεις, με συγκροτήσεις τμημάτων αντιγριβικών, με εξοπλισμούς και κυρίως με στάσεις ενισχύσεως της παρουσίας του Μακαρίου ως προέδρου στην εξουσία της Κύπρου, παρενέβησαν και είπαν στον Μακάριο, όπως διεδόθη ή όπως έφτασε στα αυτιά μου τότε εκεί κάτω και όπως η ίδια η λογική το βεβαιώνει. Η λογική. Αποδείξεις δεν έχουμε. Είπαν λοιπόν στον Μακάριο ότι «Αυτό που συμφωνήσατε δεν πρέπει να γίνει. Και δεν θα γίνει ποτέ. Εάν εκδηλώσετε απλώς πρόθεση να το υλοποιήσετε, εμείς θα κατεβάσουμε τον κόσμο στις πλατείες και θα ανατρέψουμε τα πάντα.» Και ήταν το (…) και ο Λυσσαρίδης. Και όλο το περιμακαριακό κατεστημένο, το οποίο κατείχε όλο τον διοικητικό μηχανισμό της Κύπρου. Ο Γρίβας οργάνωσε μια μυστική σύσκεψη για να ανακοινώσει τα της συναντήσεως με τον Μακάριο και τα της δευτέρας επιστολής του Μακαρίου προς αυτόν, τις απεμπολήσεως των {συμφωνηθέντων}. Σε αυτή τη σύσκεψη βρέθηκα και εγώ. Έγινε στη Λευκωσία, ειδοποιήθηκα, πήγα, κρυφά έγινε η σύσκεψη αυτή. Ήτανε βασικά μέλη της Γριβικής πλευράς, της πλευράς που εκπροσωπούσε το πολιτικό τμήμα της ΕΟΚΑ Β΄, τομεάρχες της ΕΟΚΑ Β’, άλλα στοιχεία τα οποία κατείχαν θέσεις στον μηχανισμό μέχρι τότε φιλογριβικά και παλιοί συνεργάτες του Γρίβα και του Μακαρίου κατά την ΕΟΚΑ. Όπως ο συγχωρεμένος ο Πολύκαρπος ο Ιωαννίδης, ο οποίος ήτανε και εξορία μαζί με τον Μακάριο κάτω στις Σεϋχέλλες. Πριν ο Γρίβας ολοκληρώσει, σχεδόν ο κόσμος ολόκληρος ο παριστάμενος, άρχισε να τον κατηγορεί, γιατί επιπολαίως έλαβε την υπόθεση της συναντήσεως με τον (…) της Κύπρου και γιατί δεν ενεργεί στην ανατροπή του, ώστε να απαλλαγεί η Κύπρος από το στοιχείο το οποίο εμποδίζει την ένωση του νησιού με την Ελλάδα.

-. Τον Μακάριο δηλαδή.

Κ. Ναι. Εγώ βεβαίως δεν το είδα μέσα στα στενά πλαίσια που το έθεσαν αυτοί. Το εξήγησα ίσως αυθαίρετα, σαν μια επιθυμία των ανθρώπων αυτών να συνεχιστεί η κατάσταση της συγκρούσεως μέχρις ότου ο Μακάριος πέσει, για να ξεκαθαριστούν τα πράγματα στην Κύπρο. Και παρενέβην, παρενέβην μάλιστα αυθαίρετα, λέγοντας περίπου τα εξής, ότι «Κύριοι δεν μπορείτε να αναφέρεστε στην ένωση και να περνάτε από την εκπαραθύρωση του Μακαρίου, υπονοώντας μερικοί από εσάς ότι θα πρέπει η ΕΟΚΑ Β΄ να τον σκοτώσει.» Μάλιστα ότι, «Δεν μπορείτε να αναφέρεστε στην ιερά υπόθεση της ενώσεως, αφήνοντας να εννοηθεί ότι αφού περνάει μέσα από τη σύγκρουση ενός μικρού σε αριθμό Ελληνοκύπριων της νήσου άρα μέσα από τον διχασμό. Ποτέ μέσα από τον διχασμό δεν πρόκειται να προέλθει η ένωση. Εάν εσείς δεν χωνεύετε τον Μακάριο, εάν είστε αντίθετοι για σκοπούς που δεν μπορώ να αντιληφθώ εγώ καταγόμενος εξ Αιτωλοακαρνανίας, τότε σταματήστε όπως είναι τα πράγματα γιατί όσο τα εξωθείτε θα καταστρέψετε την πατρίδα σας. Και εγώ σε τέτοια δεν συμμετέχω. Ο στρατηγός Γρίβας, που είναι παρών, μπορεί να πει για πιο λόγο βρίσκομαι εδώ.» Δέχτηκα την επίθεση όλων και την καθύβριση ότι «Εσύ είσαι αντιχουντικός. Εμείς δεν ξέρουμε χούντες. Εμείς βλέπουμε τον ελλαδικό στρατό εδώ…» την Ε.Λ.Δ.ΥΚ δηλαδή και τους αξιωματικούς που συγκροτούσαν, που στελέχωναν την εθνική φρουρά, «… σαν εκπρόσωπους της ιεράς πατρίδας μας, στα πρόσωπα των οποίων ατενίζουμε τον Παρθενώνα. Και δεν μπορούμε εμείς, διότι εσύ άλλα βλέπεις, να υπηρετήσουμε τους δικούς σου σκοπούς. Να πας να πολεμήσεις την χούντα στην Ελλάδα.» Το ξεκαθάρισαν το θέμα, εγώ κατάλαβα, ο Γρίβας κατάλαβε και όλοι μαζί βλέπαμε ότι πάμε προς τον γκρεμό.

-. Άρα στρατηγέ, αυτοί ήθελαν να χρησιμοποιήσουνε την ΕΟΚΑ Β΄, την οποία δεν την ήλεγχαν όμως, εκτός από όσους ήταν ενταγμένοι στην ΕΟΚΑ Β΄ οργανικά. Οι υπόλοιποι που ήταν πολιτικά πρόσωπα ήθελαν να χρησιμοποιήσουνε την ΕΟΚΑ Β΄;

Κ. Ποιοι ήταν αυτοί; Αυτοί δεν μπορεί να κατηγορηθούν για αυτό που λέτε εσείς. Παρά το γεγονός ότι από αυτά που σας είπα βγαίνει κάτι τέτοιο. Όχι. Αυτοί είχαν την αντίληψη πως, ό,τι ο Μακάριος έπραττε ήταν απατηλό. Και ότι η ενέργεια της αναπληρώσεως απέβλεπε στην αποδυνάμωση της αντίθετης φωνής και στην καταπάτηση, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο μέχρι τότε είχε επιτύχει εν απουσία του Γρίβα ο Μακάριος κάτω, στην καταπάτηση πάσης αντιθέτου φωνής. Όχι. Δεν ήταν ο σκοπός τους να ανατρέψουν τον Μακάριο γιατί το μίσος ήταν απέραντο. Αλλά διότι είχαν αποστερηθεί της εμπιστοσύνης και διότι η λογική τους εκ των συμβάντων από το 1959, το ΄60 της ανεξαρτησίας της Κύπρου μέχρι το 1972, δεν υπήρχε ούτε ένα στοιχείο που ο Μακάριος απεδείκνυε ότι τηρούσε τους λόγους του, τις καλές του διαθέσεις. Ούτε ένα στοιχείο ότι ασκούσε την εξουσία εν ηθική και δικαιοσύνη. Ούτε ένα στοιχείο ότι μπορούσε να συνδυάσει την εξουσία με την ιεροσύνη του. Δώστε σημασία σε αυτά που σας λέω. Και εγώ δεν τους αδίκησα, τους κατάλαβα. Όμως θλίφτηκα κατάφορα. Σε επομένη συνάντηση μου με τον Γρίβα, φέραμε στην επιφάνεια αυτό το θέμα. Και ο Γρίβας αντιλαμβανόμενος πως εγώ έβλεπα τα πράγματα μου είπε «Εδώ που έφτασαν τα πράγματα παιδί μου και καταλαβαίνοντας το πώς αισθάνεσαι, το πώς νιώθεις, έρχομαι να σου πω ‘Που θέλεις να πας;’ και εγώ θα σε διευκολύνω να πας.»

-. Ένα λεπτό. Αυτό σημαίνει ότι η δική σας θέση είναι ξεκάθαρη και σύμφωνη με την αρχική σας γραμμή και τον αρχικό σας στόχο; Συμμετοχή δηλαδή στην Κύπρο στην οργάνωση υπό τον Γρίβα Διγενή, για να πέσει η χούντα;

Κ. Ναι.

-. Από πλευράς του Γρίβα όμως σημαίνει ότι, έχει χάσει τον αρχικό στόχο, έχει εγκλωβιστεί σε άλλου είδους διαδικασίες και δεν μπορεί να ξεφύγει από αυτόν τον εγκλωβισμό.

Κ. Πολύ ορθά. Αυτό ακριβώς σημαίνει και αυτό κατάλαβα και εγώ. Αλλά δεν νομίζω ότι μπορούμε εξ αυτού να υποστηρίξουμε ότι ο Γρίβας απώλεσε τον αρχικό στόχο για ιδιοτελείς σκοπούς. Εγώ ισχυρίζομαι, το κατέθεσα, το επανακαταθέτω, ότι αυτή η ίδια η ρύμη των εξελίξεων, οδήγησε το Γρίβα σε αναθεώρηση. Ξέχασε ενώπιον της στάσεως και της συμπεριφοράς του Μακαρίου, ότι θα έπρεπε να συνέχιζε την προσπάθεια της ομονοήσεως για την ευόδωση του σκοπού. Ή διέγνωσε ότι ο σκοπός αυτός δεν μπορούσε να υπηρετηθεί δι’ αυτής της επιλεγείσης οδού. Και μπροστά στο φαινόμενο της απαρνήσεως εκ μέρους του Μακαρίου, στο φαινόμενο της πιέσεως των δικών του ανθρώπων της απολύτου εμπιστοσύνης, στο φαινόμενο της στάσεως της κυπριακής κυβερνήσεως και των υπηρεσιών του κράτους απέναντι των Γριβικών, τον οδήγησαν κατά τη δική μου άποψη, στην περιχαράκωση και την άμυνα του. Και επειδή ο Γρίβας ήξερε τον σκοπό για τον οποίο κατέβηκα εγώ κάτω, γνώριζε, θυμότανε τα συμφωνημένα μεταξύ μας, μου είπε «Που θες να πας; Καταλαβαίνω ποια είναι η θέση σου. Εγώ θα προσπαθήσω να εξομαλύνω τα πράγματα όσο μπορώ, αλλά ‘Που θέλεις να πας;’» Και εγώ απάντησα στον Γρίβα ότι «Κατέβηκα για έναν συγκεκριμένο σκοπό. Καλώς ή κακώς είσαι ο αρχηγός μου και εγώ όπως τήρησα τον λόγο μου, που σας έδωσα στην Ελλάδα και κατέβηκα εδώ, δεν μπορώ να σας αποστερήσω της…, να σας στερήσω της εμπιστοσύνης μου και δεν πρόκειται να σας εγκαταλείψω. Και για έναν άλλο ακόμη λόγο. Για να σας θυμίζω με την εδώ παρουσία μου, ποιος ήταν ο σκοπός μας. Και για ακόμη έναν άλλο λόγο. Διότι εγώ είμαι φαντάρος, στρατιώτης και δεν μπορώ να κάνω αυτού του είδους τα θελήματα.»

-. Ναι, στρατηγέ ωραία είναι αυτά…

Κ.… «Και για ακόμη έναν άλλον λόγο. Δεν αλλάζω περιβάλλον διότι στο καινούργιο που θα βρεθώ, ασφαλώς θα αναγκαστώ να φωνάζω πράγματα τα οποία εγώ ουδέποτε υιοθέτησα ή ποτέ δεν μπορώ να κάνω.» Πέστε μου.

-. Ξεκαθαρίστε όμως εάν αυτή η στάση σας σήμαινε στη φάση εκείνη, ότι συμπράττετε πλέον στην περιχαράκωση που είπατε, που κάνει ο Γρίβας και που σημαίνει στη συνέχεια ότι θα οξυνθεί η σύγκρουση με τον Μακάριο.

Κ. Όχι.

-. Συμπράττετε εσείς στην τακτική κατά του Μακαρίου;

Κ. Σας το ξεκαθαρίζω εγώ αμέσως. Κατόπιν…

-. Λαμβάνετε εσείς μέρος σε επιχειρήσεις κατά του Μακαρίου; Εσείς προσωπικά.

Κ. Όχι. Ποτέ.

-. Έγιναν τέτοιες επιχειρήσεις από την ΕΟΚΑ Β΄;

Κ. Ναι, βεβαίως γίνανε. Γίνανε. Και μάλιστα και εν αγνοία του Γρίβα, διότι παρενέβη η χούντα σε στοιχεία ενταγμένα στην ΕΟΚΑ Β΄. Δεν μπορείτε να αντιληφθείτε αυτού του είδους τις διασυνδέσεις;

-. Εσείς πρέπει να μου το πείτε αυτό το πράγμα. Εγώ δεν το γνωρίζω. Το αντιλαμβάνομαι αλλά δεν το γνωρίζω.

Κ. Εγώ για να εδραιώσω και ιστορικά τη θέση μου, έπραξα δύο (…). Το ένα είναι κατά την συγκέντρωση εκείνη το βράδυ, έδωσα απάντηση ύστερα από τις κατηγορίες τις οποίες εξέπεμψαν σε βάρος μου τα στελέχη του Γρίβα, ότι «Κύριοι με συγχωρείτε εγώ δεν βρίσκομαι εδώ για να συμπράξω στη δολοφονία του Μακαρίου. Αν ένα τέτοιο πράγμα σκεφτήκατε, βρέστε άλλους να χρησιμοποιήσετε, εγώ δεν είμαι δολοφόνος.» Το είπα σε όλους και έκανε και εντύπωση μάλιστα. «Διότι εσείς σκέφτεστε δολοφονικά. Εάν είναι αυτό που υποψιάζομαι.» Αντέδρασαν βεβαίως, είπανε «Όχι, τέτοιο πράγμα…» και λοιπά. Και δεύτερον, έγραψα ιδιοχείρως στον Γρίβα ότι «Εγώ, περάστε το στο αρχείο σας το γραπτό αυτό, δεν ήρθα εδώ για να λάβω μέρος στις δικές σας φαγωμάρες» και κατόπιν αυτού ο Γρίβας όρισε την συνάντηση που είπαμε αυτά τα οποία έθεσα προηγουμένως και μου είπε «Που θες να πας;» και εγώ του απάντησα «Εγώ δεν κάνω τέτοιου είδους αλλαγές.»

-. Πότε γίνονται αυτά;

Κ. Αυτά γίνονται περίπου στα τέλη του έτους 1972.

-. Έχουν αρχίσει οι απόπειρες κατά του Μακαρίου ή όχι;

Κ. Όχι. Από εκεί και πέρα αρχίζουν να εκτραχύνουν τα πράγματα. Κάποιοι φαίνεται ότι είπαν στον Γρίβα, ή ο Γρίβας το συνέλαβε, δεν το ξέρω, πως μια εκδήλωση δυναμική κατά του Μακαρίου θα οδηγούσε τον Μακάριο σε αναθεώρηση της εχθρικής στάσεως του. Θα προκαλούσε εντυπώσεις στην κοινή γνώμη, την κυπριακή, ελληνοκυπριακή γνώμη, ίσως και την παρέμβαση άλλων στοιχείων και θα…, τα πράγματα θα παίρναν μια διαφορετική, υπέρ του Γρίβα, στροφή.

-. Γνωρίζετε αλλά δεν το λέτε. Ποια είναι τα στοιχεία που παρενέβησαν και έστρεψαν τον Γρίβα να καταλήξει στην…

Κ. Όχι.

-.… απόφαση κατά του Μακαρίου;

Κ. Όχι, όχι.

-. Ξεκαθαρίστε το.

Κ. Δεν το λέω διότι πραγματικά δεν το γνωρίζω, διότι εγώ όπως και ο Γρίβας, ήμουνα στα κρησφύγετα, ο καθένας χωριστά στο δικό του κρησφύγετο. Ότι δεν είχα επαφή με τον κόσμο έξω, ότι δεν γνώριζα με ποιους συζητά ο Γρίβας και εκ τούτου δεν ξέρω ποιοι ήταν αυτοί. Υποθέτω όμως ότι υπήρξε η πίεση αυτή. Ή, όπως είπα προηγουμένως, ο Γρίβας συνέλαβε την αυτή. Ένα από τα δύο. Νομίζω όμως ότι μπορεί να υπήρξε αυτή η πίεση. Δεν μπορούμε όμως να παραλείψουμε και την επίταση του διχασμού, η οποία διευκολύνθηκε από την θέση του εκκλησιαστικού θέματος. Υπήρχαν τρεις ιεράρχες, ο της Λεμεσού, ο της Πάφου…

-. Γνωστό το θέμα.

Κ.… ο της Κυρήνειας, αντίθετοι με τον Μακάριο. Συμπορεύτηκαν με τον Μακάριο κατά την ΕΟΚΑ Α΄, συνεξορίστικαν με τον Μακάριο. Ήταν αντίθετοι…

-. Τον καθαιρούν. Ο Μακάριος συγκαλεί…

Κ. Τον καθαίρεσαν, πιεζόμενοι ή καθοδηγούμενοι από την εδώ χούντα. Ο Μακάριος συγκάλεσε, αναστηλώθηκε το πράγμα και η χούντα μεν απεσύρθη διότι ο Μακάριος δια των πολιτικοδιπλωματικών ελιγμών του, αποκατέστησε επαφές με επίσκεψη του και συνάντηση του εδώ με τον Παπαδόπουλο και οι τρεις ιεράρχες βρέθηκαν κρεμασμένοι στη διάθεση των ασεβών και ζήτησαν την κάλυψη του Γρίβα. Και ο Γρίβας ενώ διαφώνησε προς την ενέργειά τους κατά Μακαρίου, ενώ πήρε μυρουδιά ότι πιέστηκαν αυτοί από τον δικτατορικό παράγοντα της Ελλάδος, τους κάλυψε. Και τους κάλυψε διότι είχε την γνωριμία, είχε τα αισθήματα και τα συναισθήματα της παρελθούσας εποχής και όπως μπορώ να υποθέσω, είχε τις κάποιες οικονομικές ενισχύσεις του για να μπορεί ο Γρίβας να ενισχύει τους ανθρώπους που βρίσκονται υπό διωγμό και των οποίων οι οικογένειες δεν είχαν να φάνε.

-. Άρα από εκεί είναι η χρηματοδότηση της ΕΟΚΑ Β΄;

Κ. Από εκεί κυρίως η χρηματοδότηση της ΕΟΚΑ Β΄.

-. Πάμε στις επιχειρήσεις κατά του Μακαρίου. Μετά το Δεκέμβρη του ’72, φαντάζομαι.

Κ. Δήλωσα λοιπόν εγώ τότε στον Γρίβα «Στρατηγέ εγώ αποσύρομαι. Μένω εδώ διότι δεν μπορώ να εγκαταλείψω εσάς, τα βήματα του οποίου ακολούθησα μέχρι εδώ. Δεν μπορώ σαν στρατιώτης να κάνω αυτού του είδους τις αλλαγές, δεν μπορώ να ανεχτώ τις όποιες υποδείξεις του τρίτου παράγοντα, που θα μου εξασφαλίσει το φαγητό από την οποιαδήποτε πλευρά αύριο. Θα είμαι στο τάδε μέρος κρυμμένος και όταν εσείς νομίζετε ότι θα με ξαναχρειαστείτε φωνάξτε με.»

-. Πότε το είπατε αυτό;

Κ. Τα τέλη του 1972. Από εκεί μπήκανε στις διαδικασίες των δολοφονικών αποπειρών, των θέσεων βομβών στις περιουσίες από εδώ και από εκεί, των μεν κατά των δε και αντιστρόφως και στην εφαρμογή ενός σχεδίου προσβολών των αστυνομικών σταθμών, τα αποτελέσματα των οποίων έφεραν ή οδήγησαν στην αγανάκτηση της κοινής γνώμης για τις ενέργειες αυτές.

-. Εσείς όλο αυτό το διάστημα είστε εκτός μηχανισμού;

Κ. Ναι ήμουνα εκτός μηχανισμού.

-. Δεν γνωρίζετε τι σχεδιάζεται και τι γίνεται. Τα μαθαίνετε από τις εφημερίδες;

Κ. Τα μαθαίνω από τα ραδιόφωνα, από τους ανθρώπους που κυκλοφορούσαν και λοιπά. Το τι σχεδιάζεται βεβαίως το αντελήφθην, διότι υπήρχαν άνθρωποι που ήταν μέσα στην ΕΟΚΑ και με βλέπανε και αυτά δεν μένουν κρυφά και λοιπά.

-. Δεν μπορούσατε όμως να τα ανατρέψετε, να τα διακόψετε, να τα σταματήσετε;

Κ. Ήτανε πέρα των δικών μου δυνάμεων. Εγώ δεν ήμουνα παρά ο άνθρωπος ο αντιχουντικός, ο οποίος ήρθα να βάλω κενά δαιμόνια μέσα στους (…) Ελληνοκύπριους, Έλληνες της Κύπρου.

-. Αυτό έλεγαν οι…

Κ. Αυτό έλεγαν και έτσι το έβλεπαν.

-.… οι αντίπαλοι σας…

Κ. Οι αντίπαλοι μου.

-.… οπαδοί του Γρίβα, οι ενωτικοί, οι αντίπαλοι του Μακαρίου;

Κ. Υπήρχαν μάλιστα άνθρωποι οι οποίοι δεν ήθελαν τη δική μου παρουσία εκεί ή της ΕΟΚΑ.

-. Θα μου πείτε ποιοι ήταν αυτοί;

Κ. Υπήρχανε… Όχι.

-. Θα μου πείτε για την διείσδυση;

Κ. Όχι. Διότι εγώ μιλάω με αυτούς σήμερα. Είναι άνθρωποι οι οποίοι ήρθανε και μου είπανε «Είχες δίκιο. Έλεος.»

-. Θα μου πείτε για τη διείσδυση της χούντας στην ΕΟΚΑ Β΄ σε εκείνο το διάστημα; Αυτό οφείλετε να το πείτε.

Κ. Βεβαίως και είναι πολύ απλό. Μέγας αριθμός αξιωματικών βρίσκεται κάτω, ήτανε άνθρωποι της εμπιστοσύνης της χούντας. Είχανε τις κοινωνικές επαφές τους. Τις γνωριμίες τους. Τις κουμπαριές τους και τις συναισθηματικές γεφυρώσεις.

-. Τι εννοείτε;

Κ. Όχι μόνο (…) αλλά και τα στελέχη της εθνικής φρουράς. Όλα τα στελέχη από τον βαθμό του λοχαγού και πάνω της εθνικής φρουράς, ήτανε Ελλαδίτες αξιωματικοί. Ο κόσμος του Μακαρίου τους έκανε παρέα. Έβρισκε στο πρόσωπο τους την ανακούφιση από την πίεση του Μακαριακού κατεστημένου.

-. Ο κόσμος του Γρίβα.

Κ. Ο κόσμος του Γρίβα. Και εκείθεν το Μακαριακό κατεστημένο εξαπέλυσε την κατηγορία ότι ο κόσμος του Γρίβα είναι φιλοχουντικοί. Ενώ οι ίδιοι δημιούργησαν την κατάσταση αυτή. Εκεί λοιπόν οι Έλληνες αξιωματικοί, μερικοί των οποίων και εντεταλμένοι όχι μόνον ως πληροφοριοδότες αλλά και ως εξωθητές προς κατευθύνσεις εσφαλμένες…

-. Οι πρωτεργάτες ποιοι ήταν από αυτούς; Ποιοι; Ονόματα.

Κ. Παπαδάκης, φέρ’ ειπείν. Ταξίαρχος Παπαδάκης που ήταν κάτω, ο οποίος οδήγησε στο πραξικόπημα. Σχεδόν όλοι οι υπηρετούντες τότε και των οποίων τα ονόματα μπορείτε να τα βρείτε στο επιτελείο της εθνικής φρουράς. Σχεδόν όλοι οι υπηρετούντες στο κλιμάκιο της Κ.Υ.Π. στην Λευκωσία. Σχεδόν όλοι οι κατέχοντες τα πόστα των αξιωματικών πληροφοριών σε διάφορες μονάδες της εθνικής φρουράς εκεί. Αυτοί μάλιστα συνήργησαν στο να οργανωθεί κρυφά από τον Γρίβα και η δολοφονική κατά του Μακαρίου απόπειρα στον Άγιο Σέργιο.

-. Με ελικόπτερο;

Κ. Όχι.

-. Ποια;

Κ. Υπονομεύτηκε ο δρόμος στον Άγιο Σέργιο, που οδηγούσε προς Λευκόνικο, δεν θυμάμαι τώρα που, σε μια έξοδο του Μακαρίου προς τα εκεί και ανατινάχτηκε ακαίρως, έτσι ώστε να μην χτυπηθεί ο Μακάριος. Το ακαίρως, εκείνος ο οποίος έκανε την αυτή, είπε ότι το έκανε σκόπιμα για να μην πάθει τίποτα ο Μακάριος. Οι άλλοι {είπανε} ότι ήτανε τόσο τρομαγμένος ώστε δεν ήξερε τι έκανε, το πάτησε πριν την ώρα του.

-. Ανατινάχτηκε είπατε α… Πως το είπατε;

Κ. Ο δρόμος, ο…

-. Άκαιρος;

Κ. Οδόστρωμα. Ε;

-. Ακέραιος;

Κ. Ακαίρως. Τον ανατίναξε, τον ανατίναξε νωρίτερα. Έγινε μεγάλος θόρυβος, ακούστηκε σε ολόκληρο τον κόσμο η κατάσταση αυτή. Ένας άλλος πάλι, τομεάρχης στην περιοχή της…, του (…), οργάνωσε μια ενέδρα εν αγνοία του Μακάριου…

-. Του Γρίβα.

Κ. Του Γρίβα. Στο προπαρασκευαστικό μέρος της οποίας αποκαλύφθηκε η ενέδρα, συνελήφθησαν ορισμένοι άνθρωποι και λοιπά. Είχε δημιουργηθεί, με λίγα λόγια, μια κατάσταση απαράδεκτη έως και ανυπόφορη. Ο Μακάριος άρχισε να οργανώνει τα πραιτοριανά τμήματά του, τα οποία εξώθησε με την τελευταία λέξη την περίοδο εκείνη, με φανατικούς ανθρώπους, πολλοί των οποίων ήτανε στοιχεία του πεζοδρομίου, οι οποίοι δεν λογάριαζαν τίποτα. Συλλάμβαναν, τσάκιζαν στο ξύλο κόσμο, φυλάκιζαν χωρίς κατηγορία ανθρώπους, με λίγα λόγια καταδίωκαν τον κόσμο. Σηκώνονταν ο κόσμος αυτός και έβγαινε στα βουνά ως αντάρτες και κρυβότανε σαν τους Ασπάλακες μέσα στα αυτά. Και άρχισε πλέον να διαφαίνεται αφενός μεν η εκ των πραγμάτων οδήγηση προς το χειρότερο, αφετέρου δε η αποδυνάμωση του Γρίβα, ο οποίος και κατέστη υπόδουλος αυτών των μέχρι τότε αστόχων ενεργειών. Τότε ήτανε που με φώναξε ο Γρίβας πάλι. Δεν είχε δισταγμό να κάνει περιγραφή της καταστάσεως που δημιουργήθηκε για να διατυπώσει τις ανησυχίες του. Και να με ρωτήσει τι θα έπρεπε να γίνει. Ποια γνώμη έχω. Εγώ είπα στον Γρίβα ότι δεν φανταζόμουνα ποτέ πως ήταν δυνατόν αυτός να ανεχτεί αυτού του είδους την εξέλιξη. Είπα επίσης ότι «Δεν υπάρχουν παρά μόνο δύο λύσεις. Να ρίξεις φεϊγβολάν σε ολόκληρο το κυπριακό χώρο, αναγγέλλοντας ότι την τάδε ημέρα, την τάδε ώρα θα πας στο προεδρικό μέγαρο να συναντήσεις τον Μακάριο. Χωρίς να προεξασφαλίσεις τίποτα γιατί δεν το μπορείς. Όμως…»…

-. Του προτείνατε στρατηγέ, συνάντηση με τον Μακάριο, ενώ…

Κ. Με δική του πρωτοβουλία.

-.… ενώ συνεχίζονται επιχειρήσεις;

Κ. Όχι δεν είχα…, δεν ήταν συνεχείς οι επιχειρήσεις. Είχαν δημιουργηθεί τα πραιτοριανά τμήματα του Μακαρίου, έκαναν εξορμήσεις. Η πλευρά της ΕΟΚΑ Β΄ δεν έκανε επιχειρήσεις. Τι επιχειρήσεις να κάνει; Είχε σχεδόν αποδυναμωθεί πλέον.

-. Αρχές του 1973;

Κ. Ναι. Προς το μέσον περίπου του 1973 τότε. «Η μια λοιπόν περίπτωση είναι αυτή. Έχω την άποψη ότι ο κόσμος θα το δεχτεί με ανακούφιση. Φαντάζομαι…», λέω «… απλώς, ότι περιγράφοντας στο χαρτάκι και το δρομολόγιό σας θα μαζευτεί ο κόσμος εκατέρων της οδού για να σας δει. Και πιθανώς και πολλοί από αυτούς να σας χειροκροτήσουν. Αποκλείω την περίπτωση του να μην δεχτεί ο Μακάριος. Διότι τυχόν άρνηση του τον εκθέτει και ίσως ανεπανόρθωτα. Διότι εσείς θα λέτε για την εξομάλυνση των εσωτερικών πραγμάτων της Κύπρου. Για την συνεννόηση.» Μου λέει «Μα τι…, μέχρι να πάω, θα με έχουν σκοτώσει.» Λέω «Είναι μια περίπτωση την οποία δεν καλείστε να υπολογίσετε. Γιατί σε όλες τις αποφάσεις, τις ενέργειες των ανθρώπων, υπάρχει και ο θάνατος. Και κυρίως σε αυτού του είδους τις καταστάσεις. Για να μην λέτε ότι μιλάω από σίγουρη θέση, θα είμαι εγώ στρατηγέ δίπλα σας, ώστε τα βόλια να πάρουν και εμένα που το προτείνω αυτό. Υπάρχει και μια δεύτερη λύση αν δεν το θέλετε αυτό. Να μαζέψετε όλο τον κόσμο σας, να επιλέξετε μια περιοχή της Κύπρου, να εγκατασταθείτε αμυντικά και να ζητήσετε την παρέμβαση άλλων παραγόντων. Των του εξωτερικού, του βασιλέα, του εξόριστου βασιλέα Κωνσταντίνου, του Καραμανλή. Όποιον θέλετε. Της Αμερικής. Ώστε τα πράγματα να εξομαλυνθούν στην Κύπρο. Εάν τα αφήσετε έτσι θα πάνε κατά διαβόλου», «Καλά» μου λέει. Εγώ έφυγα. Έμαθα αργότερα ότι την πρώτη λύση την οποία του υπέδειξα την απέρριψαν οι στενοί του συνεργάτες, του είπανε «Αυτά…, εσάς θα σας καθαρίσουνε πριν κάνετε 100 βήματα. Διότι δεν μπορεί να ελέγξετε όλον αυτόν τον κόσμο, κάποιος θα βρεθεί…» και λοιπά. Ήταν ακριβώς αυτό που υποψιάσθηκε και ο ίδιος, αλλά εγώ είχα απαντήσει «Εκτός του ότι θα είμαι και εγώ δίπλα σας…» του είπα ότι «… αυτό είναι λύση». Και του Γρίβα τα μάτια έγιναν διπλάσια. Του λέω «Βεβαίως είναι λύση. Διότι ο θάνατος σας θα ανατρέψει αυτόματα τον Μακάριο. Δεν θα είστε εσείς μόνο παρών και εγώ θα είμαι δίπλα σας. Αλλά αυτόματα θα τον ανατρέψει τον Μακάριο. Επειδή θα ρίξετε εσείς την αναγγελία δύο τρεις μέρες πιο μπροστά, θα λάβει ο Μακάριος τα μέτρα του. Να είστε απολύτως βέβαιος ότι δεν θα συμβεί τίποτα τέτοιο.» Υιοθέτησε όμως την άλλη λύση, για την οποία διέταξε τον σχεδιασμό και είπε και σε μένα να την σχεδιάσω. Και είναι γεγονός ότι εγώ συμμετέχω στον σχεδιασμό αυτόν. Στην απόσυρση όλων των ανταρτών, στην εγκατάσταση σε μια ημιορεινή περιοχή της Κύπρου περί το (…), στην περιχαράκωση, στην απόσπαση των οικογενειών για την εγκατάσταση εκεί, εις την δημιουργία μιας ανεξάρτητης περιοχής η οποία θα ανησυχούσε πλέον τον Μακάριο και θα τον οδηγούσε υποχρεωτικά και αυτόν σε μια υποχώρηση. Δεν υπήρχε άλλος τρόπος. Πέρασε έτσι ο καιρός, χωρίς να υλοποιηθεί το σχέδιο αυτό. Οι συνεχείς εξορμήσεις των πραιτοριανών του Μακαρίου συλλάμβαναν κόσμο, είχανε γεμίσει οι φυλακές, είχαν περάσει πλέον στην μέθοδο των βασανιστηρίων έτσι ώστε να προκριθεί η παρουσία μιας επιτροπής υπό τον (…) νομίζω, Ελβετός,…

-. Του ερυθρού σταυρού;

Κ. Του ερυθρού σταυρού. Για την εξακρίβωση των βασανιστηρίων και των λοιπών αυτών. Η έκθεση υπήρξε καταπέλτης, ιδιαιτέρως αποκαλυπτική των φοβερών μεθόδων που εφάρμοζαν στα αστυνομικά τμήματα και στις φυλακές εναντίον των Γριβικών. Η έκθεση προωθήθηκε προς τον Ο.Η.Ε., ανησύχησε τους εδώ, τους φιλομακαριακούς παράγοντες, οι οποίοι κινήθηκαν σε αντιδικτατορικά στοιχεία του εξωτερικού και ενισχύθηκαν ώστε, να μην υπάρξει περαιτέρω συζήτηση για το θέμα στο επίπεδο του Ο.Η.Ε.. Υπάρχουν τέτοια γραπτά, αντιχουντικών συμπλεγμάτων, προς τον Λυσσαρίδη νομίζω, που του επιδεικνύει να παρέμβουν στον Μακάριο ώστε, να καλέσει έναν μεγάλο αριθμό από αυτούς, με εκπροσώπηση του δημοσιογραφικού κόσμου, να τους περιποιηθεί εντυπωσιακά, για να μπορέσει να αμβλύνει την κατάσταση η οποία δημιουργήθηκε σε βάρος στον Ο.Η.Ε..

-. Εννοείτε στρατηγέ, ότι αντιχουντικοί, φιλομακαριακοί…

Κ. Επεδίωκαν μεθόδους αποκρύψεως των γενομένων βασανιστηρίων και δεν ανησύχησαν οι άθλιοι για τα συμβάντα στην Κύπρο ώστε, να προλάβουν την καταστροφή.

-. Ο σκοπός τους ήταν να στηρίξουν τον Μακάριο;

Κ. Ο σκοπός τους ήταν να στηρίξουν τον Μακάριο. Διότι μέσω του Μακαρίου έβλεπαν ότι θα επέρχετο η λύση του δικού τους προβλήματος εδώ. Μα το καταλαβαίνετε κύριε ναύαρχε ή δεν το καταλαβαίνετε; Τι νομίζατε; Ότι τα πράγματα ήταν αθώα και αγγελικά; Και ότι όλοι είχαν συμπτυχθεί και ένωσαν τις δυνάμεις για την ανατροπή της χούντας εδώ; Ο καθένας ήθελε μια εξωτερική αιτία που θα την ανέτρεπε ώστε, αυτοί να ξαναέπιαναν τις καρέκλες τους ή να πιάσουν τις κάποιες θέσεις. Ωμά και ξεκάθαρα τα πράγματα.

-. Ποιοι ήταν αυτοί στρατηγέ;

Κ. Άλλωστε υπάρχει ένα ερώτημα. Ακούσατε εσείς πυροβολισμό κατά την διάρκεια της χούντας μέχρι και την ώρα της…, την στιγμή της πτώσεώς της; Ουδείς. Εγώ δεν άκουσα εν Ελλάδι πυροβολισμό, πλην της απόπειρας του Παναγούλη, ουδέν έτερον.

-. Ποιους εννοείτε ότι…, από τους αντιχουντικούς της Ελλάδος, ποιους εννοείτε ότι ήθελαν…

Κ. Από αυτούς που ήταν έξω, ε;

-.… ήθελαν εθνική καταστροφή στην Κύπρο, όπως έγινε;

Κ. Α όχι. Όχι τέτοια πράγματα δεν μπορώ να καταθέσω. Εγώ τα υποψιάζομαι. Μπορεί όποιος θέλει από αυτούς και όταν καταγραφούν, να με κατηγορήσει, να με μηνύσει και εγώ θα πω ένας, δύο, τρεις, τέσσερις και λοιπά. Άλλωστε δεν χρειάζεται και μεγάλος κόπος για να το καταλάβετε. Διότι δεν μπορούσε να μένει έξω από την αντίληψη, από την γνώση των ανθρώπων οι οποίοι ευρίσκοντο εκτός Ελλάδος, η κατάσταση που είχε δημιουργηθεί στην Κύπρο. Δεν είναι δυνατόν να μην υπήρχαν μυαλά που στις εκτιμήσεις τους να οδηγούνται στο συμπέρασμα πως ο Γρίβας δεν ήταν όργανο της χούντας και πως δεν μπορούσε να ενεργεί έτσι αν δεν υπήρχαν αίτια, έτσι ώστε να προσπαθήσουν να εξακριβώσουν τα αίτια αυτά. Και δεν ήταν δυνατόν να μην υπήρχε σε μια πτυχή της συνειδήσεως τους μια φιλοπατρία. Η οποία θα τους επέβαλε την επέμβαση τους ώστε, τα πράγματα να ηρεμήσουν για να μην δημιουργηθούν εκεί χειρότερες καταστάσεις. Παρά ταύτα τις άφησαν να εξελιχτούν. Παρά ταύτα δεν παρενέβησαν να τις εμποδίσουν την τελευταία στιγμή.

-. Αντιχουντικοί του εξωτερικού. Ποιοι δηλαδή;

Κ. Πολιτικά πρόσωπα κατ’ εμέ.

-. Ο Παπανδρέου;

Κ. Προχρηματίσαντα.

-. Ο Ανδρέας ο Παπανδρέου;

Κ. Δεν ξέρω. Εγώ ξέρω ότι η επιστολή Μακαρίου προς Γκιζίκη ενεκρίθη πρώτα…

-. Από ποιους;

Κ. Απ’ έξω. Ψάξτε βρέστε τους. Δεν τους γνωρίζω. Ενεκρίθη όμως απ’ έξω. Εγένοντο διορθώσεις και πήγε κάτω ξαναπαραδόθηκε στον Μακάριο και από εκεί…

-. Αυτό που λέτε στρατηγέ έχει δημοσιευτεί;

Κ. Έχουν γραφτεί σε πολλές αυτές. Είναι και ενισχυτικό της δικής μου απόψεως. Άλλωστε εγώ το προαισθανόμουν, ήμουν μέσα στην φωτιά και το προαισθανόμουνα απολύτως. Εσείς μπορείτε με μια κάθοδο σας κάτω στην Κύπρο, θα σας δώσω εγώ μια γκάμα από ονόματα ανθρώπων που έπαιξαν ρόλο τότε εκεί και θα σας πουν πως έχουν τα πράγματα. Θα σας φέρω μάλιστα προσεχώς και σε επαφή με τον Μπανίκο που σας είπα…..

…….Αρχές…, φτάσαμε στις αρχές του ’74. Και ο Γρίβας πεθαίνει.

-. Θυμάστε ημερομηνία;

Κ. 27 Ιανουαρίου το 1974. Εξ όσων μου είπαν, ο Γρίβας πρόλαβε να τα πει σε κάποιον του περιβάλλοντος του, «Βρέστε τον Καρούσο.»

-. Το ξαναλέτε αυτό στρατηγέ; Τι σήμαινε αυτό το πράγμα;

Κ. Έχω την εντύπωση ότι ο Γρίβας ανέθετε σε μένα όλο το βάρος της δημιουργηθείσης καταστάσεως, υπολογίζοντας ότι θα έβρισκα τις λύσεις μιας εξόδου από την δύσκολη αυτή κατάσταση της ΕΟΚΑ Β΄. Μιας εξόδου από την περιοχή στην απελπισία στην οποία περιήλθε.

-. Και το είπε στο περιβάλλον του που ήταν κοντά την ώρα που πέθαινε;

Κ. Έτσι μου είπαν. Εγώ δεν το ξέρω. Άλλοι το διαψεύδουν.

-. Σας το είπε… Ποιος;

Κ. Γεγονός είναι όμως ότι ήρθε μια επιτροπή σε μένα και μου πρότεινε να αναλάβω την αρχηγεία.

-. Θυμάστε ονόματα;

Κ. Βεβαίως ήτανε ο Μπανίκος, ο οποίος θα σας πει και τα υπόλοιπα ονόματα. Και εγώ ζήτησα, δεν ήμουν εκ των ανθρώπων που στη δύσκολη αυτή θέση θα μπορούσα να πω όχι. Θα εθεωρείτο, κατά την δική μου άποψη, απόρριψη της ασπίδας, μια φυγομαχία ανεπίτρεπτη για έναν στρατιωτικό. Είπα ναι αλλά να έχω την έγκριση των τομεαρχών. Γιατί βεβαίως χωρίς την σύμφωνη δική τους γνώμη, εγώ τι θα μπορούσα να κάνω; Είχα την έγκριση και ανέλαβα την αρχηγεία.

-. Συγκεντρώθηκαν οι τομεάρχες;

Κ. Εγώ κάτω από την στενή παρακολούθηση, από την φοβερή παρακολούθηση των οργάνων του Μακαρίου, από τον αποκλεισμό των οδών, από τις συνεχείς εξακριβώσεις στοιχείων που έκαναν, αιφνιδιασμούς στους κυκλοφορούντες και λοιπά, κατόρθωσα να περάσω από τους τομεάρχες, πορευόμενος την νύχτα μέσα από σκοτεινά μονοπάτια και λοιπά, για να τους δω προσωπικώς τον καθένα. Αυτό όμως ήρθε σε γνώση της χούντας. Ότι την αρχηγεία ανέλαβε ο Καρούσος. Και ήρθε σε γνώση διότι εγώ εξέδωσα αμέσως μια ανακοίνωση προς την κυπριακή κυβέρνηση, την οποία καλούσα να συνδράμει αμέσως σε εξομάλυνση της καταστάσεως και διέταζα την παύση των αντιδράσεων της ΕΟΚΑ Β΄ και την θέση της σε αδράνεια. Διατύπωσα μάλιστα και την πρόθεση του μετασχηματισμού της ΕΟΚΑ Β΄ σε πολιτικό κόμμα.

-. Σε πολιτικό κόμμα;

Κ. Σε πολιτικό κόμμα. Για να δώσω μια διέξοδο στους δικούς μου. «Κύριοι για την πολιτική εκπροσώπηση σας, αν είστε τόσοι πολλοί όσοι λέτε, θα είναι ένα τεράστιο κόμμα. Θα πάρετε την εξουσία. Αυτό τον δρόμο έπρεπε να τον ακολουθήσετε από την αρχή.» Και πείσθηκαν.

-. Οι τομεάρχες είχαν συμφωνήσει για την αρχηγία σας;

Κ. Βεβαίως.

-. Οι υπόλοιποι πολιτικοί, οι οποίοι παρίσταντο στις προηγούμενες συγκεντρώσεις που είχε κάνει ο Γρίβας;

Κ. Τους συγκέντρωσα αυτούς σε ξεχωριστή συγκέντρωση στην Λευκωσία. Εκείνοι αντέδρασαν. Τι όμως συνέβη; Και με την κυκλοφορία της δικής μου ανακοινώσεως, έγινε γνωστή η αρχηγία… η ανάθεση της αρχηγίας εκ μέρους μου. Εγώ μάλιστα για να διαφοροποιήσω τα πράγματα, έστειλα και μιαν ειδοποίηση στους τομείς και είπα ότι «Εγώ δεν αυτοαποκαλούμαι αρχηγός. Αρχηγός ήταν ένας. Ο Γρίβας. Εγώ θα υπογράφω ως διοικητής της ΕΟΚΑ Β΄ μέχρι διαλύσεως της.» Και δεν έγραφα ‘Ο αρχηγός Καρούσος’, ως διοικητής. Για να μην προκαλέσω την αντίδραση τους, επειδή ξένος, Ελλαδίτης εγώ, δεν μπορούσα να γίνω αποδεκτός ως αρχηγός της ΕΟΚΑ Β΄, ως διάδοχος του Γρίβα, γιατί πολλοί θα θέλανε τη θέση αυτή. Και προσπάθησα να την απομονώσω με αυτόν τον τρόπο. Οι Μακαριακοί τον θάνατο του Γρίβα τον θεώρησαν ως ευκαιρία επικρατήσεως. Και αντί να μελετήσουν την δική μου ανακοίνωση, την έθεσαν στο περιθώριο, δεν την εξέτασαν καν και εξαπέλυσαν επίθεση εναντίον των ανταρτών του βουνού του Γρίβα, των οικογενειών τους, προέβησαν σε εκτεταμένες συλλήψεις, γέμισαν τις φυλακές και δημιούργησαν μια κατάσταση, την οποία άμεσα και ευθέως εκμεταλλεύτηκε η χούντα. Η οποία εξαπέλυσε τα όργανα της, έπιασε τους τομεάρχες, έπιασε τα κυκλοφορούντα λοιπά μέλη γνωστά σε αυτούς της ΕΟΚΑ Β΄, που έπαιζαν έναν ρόλο μέσα στην οργάνωση και τους είπανε «Εσείς; Εδώ είμαστε εμείς. Τι Καρούσος και τρίχες;» Και πολύ σωστά. « Τι αρχηγίες και τέτοια και ανακοινώσεις και λοιπά; Κάντε κουράγιο, είμαστε εδώ εμείς, διώξτε τον αυτόν από εκεί και θα σας τον κατεβάσουμε κάτω. Θα σας δώσουμε το κεφάλι του στο πιάτο.» Εκεί λοιπόν…

-. Το δικό σας κεφάλι; Ή του Μακαρίου;

Κ. Του Μακαρίου. Εγώ έπαιζα δευτερεύοντα ρόλο πλέον. Ο κόσμος αυτός βρήκε την διέξοδο του. Ο Μακάριος είχε εξαπολύσει τους αλήτες του και ρίχνανε ξύλο όπου έβρισκαν, συλλάμβαναν όποιους υποψιάζονταν και λοιπά…

-. Με την εφεδρική αστυνομία;

Κ. Με την εφεδρική αστυνομία και την αστυνομία. Οι Γριβικοί είχαν περιέλθει σε κατάσταση απογνώσεως έτσι, ώστε την μοναδική λύση να την βλέπουν στις κάνες των όπλων τους. Και οι χουντικοί βρήκαν πλέον πλοίο στην διέξοδο δια μιαν λύση η οποία θα υπήρχε τότε. Έτσι άρχισε να γεννάται και η σκέψις του πραξικοπήματος. Εκεί λοιπόν είδα εγώ, όλους αυτούς τους ανθρώπους με τους οποίους ήρθα σε επαφή, με τους οποίους αντάλλαξα ανησυχίες, με τους οποίους είχα προβεί κατά καιρούς σε εκτιμήσεις των καταστάσεων, στους οποίους εμπιστεύτηκα τις απόψεις μου και λοιπά, να μεταλλάσσονται διότι η οικτρή κατάσταση στην οποία βρέθηκαν δεν τους έδιναν την λύση δια του δικού μου προσώπου και τους κατανόησα. Τους κατανόησα.

-. Και φεύγετε από την Κύπρο;

Κ. Εγώ έφυγα από την Κύπρο, αφού πλέον διέγνωσα ότι τα πράγματα οδηγούνται κατευθείαν σε θερμή σύγκρουση. Ότι οι πρωτοβουλίες θα περνούσαν στα χέρια των εκεί χουντικών δια της εθνικής φρουράς που συγκροτούσε μια αξιολογότατη δύναμη {ικανή} (…) να ανατρέψει τον Μακάριο, όπως έγινε άλλωστε. Και εκεί είδα την αδυναμία του Μακαρίου και των περί αυτόν, να καταλάβουν ότι δια της στάσεώς τους, της συμπεριφοράς τους, τον εν γένη χειρισμό τους, οδηγούσαν αυτόν τον ίδιο τον τόπο τους στην καταστροφή.

-. Ποια ημέρα φύγατε από την Κύπρο και με τι τρόπο;

Κ. Ακριβώς ημέρα δεν θυμάμαι. Νομίζω ότι ήτανε οι πρώτες ημέρες του μηνός Απριλίου. Οι πρώτες ημέρες, Ιανουάριος, έκατσα ολόκληρο τον Φεβρουάριο, οι πρώτες ημέρες του μηνός Μαρτίου. Είχα προπαρασκευάσει την απόκλιση μου στον ελλαδικό χώρο. Δεν ήθελα με κανέναν τρόπο να βρεθώ στην Ευρώπη. Διότι υπέθετα, όπως και ήτανε στην πραγματικότητα τα πράγματα, ότι εκεί είχαν δημιουργηθεί ξεχωριστές φατρίες, στα χέρια κάποιας, της οποίας θα έπεφτα και ότι το λιγότερο που θα ζητούσανε από εμένα θα ήταν να με βάλουν στην Ντόιτσε Βέλε να λέω εκείνα που θελαν αυτοί. Και τέτοιος ρόλος εμένα δεν μου άρμοζε. Προπαρασκεύασα την απόκρυψη μου με πρώτο σταθμό την Ρόδο, αλλά δεν ευτύχισα. Έπεσα σε οχτώ εννέα μποφόρ με ένα βαρκάκι, πήγε δύο φορές να με πετάξει στην Τουρκία απάνω, να με σπάσει στα κατσάβραχα. Και ύστερα από δύο μέρες, δύο μερόνυχτα ταλαιπωρία, πλησιάζοντας την Μεγίστη στο Καστελόριζο, είπα στον καπετάνιο «Τράβηξε σε αυτόν τον βουνίσκο, κάπου εκεί πέρα…» και έπεσα σε βαθύ ύπνο. Δεν είχα κλείσει μάτι. Δεν είχα συνέλθει από τα τεράστια κύματα. Δεν μπορούσα να καταλάβω τα αισθήματα που μου είχαν δημιουργηθεί στην ταλαιπωρία αυτών των δύο ημερονυκτίων, με την χαρά που ένιωθα αναπνέοντας ελεύθερο αέρα, με την βροχή των κυμάτων που δεχόμουνα καταπρόσωπο και την τραγική κατάσταση στην οποία είχα περιέλθει. Διέξοδο της οποίας ήταν ο θάνατος. Έπεσα σε βαθύ ύπνο. Για να με ξυπνήσουν κάποιοι και μου πούνε «Σε θέλει ο μπάρμπας.»

-. Σας ξύπνησαν ποιοι δηλαδή; Η αστυνομία.

Κ. Με ξύπνησαν…, ναι το λιμενικό. Διότι η εκεί…

-. Που κοιμηθήκατε εκεί;

Κ. Στο καραβάκι μέσα. Δεν βγήκα έξω, στο καραβάκι όπως το δέσαμε κάπου και λοιπά, είχε ένα (…) αυτό και είπα να κλείσω λίγο μάτι. Τι είχε συμβεί; Είχε…, είχαν γράψει όλες οι εφημερίδες ότι ο Καρούσος απέδρασε κάτω. Από τα χουντικά στοιχεία και από τις πληροφορίες που παίρνανε από τους δικούς μας, γνώριζαν ότι εγώ με το τάδε καραβάκι επιβιβάστηκα σε εκείνο το σημείο, διέφυγα, πήγαν να με εμποδίσουν και τότε εγώ πλέον για να μην με πιάσουν, μην υποστώ και αυτό το ρεζιλίκι, είπα στον αυτόν, στον καπετανάκο «Βούτα.» και βουτήξαμε μέσα στα οχτώ εννέα μποφόρ, πόσα ήτανε. «Μα θα πνιγούμε», «Βούτα…» του λέω «… και {φύγε} πέρα»

-. Και φύγατε.

Κ. Και φύγαμε. Ένας, από αυτά τα τρία άτομα που με συνόδευσαν, της απολύτου εμπιστοσύνης μου, είχε καταλάβει ότι όλη αυτή η υπόθεση ήταν μια υπόθεση που τον εξέθετε ανεπανόρθωτα, βγήκε κρυφά και πήγε στο τηλεγραφείο της αυτής, του Καστελόριζου, να τηλεφωνήσει στην γυναίκα του στην Κύπρο.

-. Σας συνόδευαν τρία άτομα με ποιον;

Κ. Τρία άτομα της ΕΟΚΑ Β΄ και ο καπετάνιος, που ήταν από την Ελλάδα. Το σχέδιο της αποδράσεως μου ήταν εφαρμογή του σχεδίου του Γρίβα, το οποίο υιοθέτησα εγώ και ζήτησα να ενεργοποιηθεί. Στην ενεργοποίηση αυτού του σχεδίου με βοήθησε στενός συνεργάτης του Γρίβα, ο οποίος συνεργάζετο με τους χουντέους.

-. Και ο οποίος τους το είπε;

Κ. Βεβαίως, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία. Άλλωστε εγώ φεύγοντας εξέδωσα και μια ανακοίνωση, στην οποία είπα…

-. Αυτό πέστε το δυνατά.

Κ. Εξέδωσα μια ανακοίνωση στην οποία είπα, «Εγκαταλείπω την Κύπρο, διότι δεν θέλω να γίνω συνεργός ή μάρτυρας πραγμάτων που έχουν σχέση με κακές εξελίξεις…» και ότι «… εύχομαι οι επιλογές στις οποίες προήλθατε, να αποδειχτούν υπηρετικές της ιεράς υποθέσεως της ενώσεως.» Και σηκώθηκα και έφυγα.

-. Δύο χρόνια στην Κύπρο και σας συλλαμβάνει το λιμενικό στη Μεγίστη!

Κ. Μεγίστη.

-. Η χούντα πως σας αντιμετώπισε;

Κ. Με κατέβασε στην Ρόδο, με παρέλαβε με αεροπλάνο και με οδήγησε από το αεροδρόμιο στο Ε.Α.Τ. / Ε.Σ.Α.. Ξανά το έργο από την αρχή. Εκεί ζήτησα… Η οικογένεια μου τα έμαθε αυτά από τις εφημερίδες, τα γράψανε οι εφημερίδες, ότι «Ο Καρούσος…» και λοιπά. Εκεί ζήτησα να έχω μια συνάντηση με τον Ιωαννίδη. Και ύστερα από κάποιες ημέρες ήρθε ο Ιωαννίδης. Και μου λέει «Ορίστε. Τι θέλεις;» Είπα λοιπόν στον Ιωαννίδη, σχεδόν επί λέξη τα εξής. «Κύριε ταξίαρχε δεν χρειάζεται προσπάθεια αμβλύνσεως των πραγμάτων, τουλάχιστον από την δική μου πλευρά. Είμαι δεδηλωμένος αντίπαλος σας. Και μη θεωρηθεί πρόκληση εάν σας πω ότι για μένα, θα ήταν λύση το να σας δω κρεμασμένους ανάποδα.», «Ωχ.» είπε αυτός. «Αλλά…» του λέω, «… και εγώ και εσείς, είμαστε πατριώτες, αγαπάμε τον τόπο μας. Δεν μπορεί να μας το αμφισβητήσει κανείς. Δεν ξέρω εάν εσύ μπορείς να μου το αμφισβητήσεις σε εμένα, εγώ σε σένα δεν το αμφισβητώ. Άλλωστε πολεμήσαμε.» Ήτανε και στον Ζέρβα ο Ιωαννίδης. Και στον Ζέρβα και εδώ. «Εγώ κάτω, κύριε ταξίαρχε, διέγνωσα ότι υπάρχει η πρόθεση του πραξικοπήματος εναντίον του Μακαρίου. Και επίσης γνωρίζω ότι ο αμερικανικός παράγων σπρώχνει προς τα εκεί, για λόγους σαφώς αντικειμενικούς για την δική τους πλευρά, έτσι ώστε να ελέγξουν την Κύπρο. Την θέλουν δική τους. Και καλά κάνουν. Εγώ μάλιστα δεν θα αντιδρούσα σε αυτό» είπα στον Ιωαννίδη. «Αλλά η λύση δεν πρόκειται να δοθεί με το πραξικόπημα, διότι εάν αυτό υιοθετηθεί, εάν αυτό υιοθετηθεί θα είναι…, το αποτέλεσμα θα είναι τραγικό. Επειδή πρέπει και εσείς με την απλή στρατιωτική σκέψη σας, στο επίπεδο της τακτικής όχι της στρατηγικής, το ίδιο και εγώ, αλλά το ίδιο και έναν δεκανέα που θα φέρναμε και θα του εξιστορούσαμε τα πράγματα, πρέπει να υποψιαστούμε ότι η Τουρκία θα παρέμβει. Όπως και αν έχουμε. Δεν θα αφήσει ανεκμετάλλευτη τη κατάσταση. Και ότι εκείθεν δεν θα ελέγξουν την κατάσταση οι Αμερικανοί, διότι δεν έχουν κανέναν λόγο. Την λύση θα τους την έχετε δώσει εσείς και υπάρξει η εκ μέρος τους αδιαφορία για σας. Έτσι θα φορτώσετε σε βάρος του έθνους και του ελληνικού στρατού μια ήττα. Μην το πράττετε σας παρακαλώ κύριε ταξίαρχε.» Ο Ιωαννίδης μου είπε «Δεν έχουμε τέτοιον σκοπό.» Λέω, «Εύχομαι να είμαι, να αποδειχτώ τόσο φαντασιόπληκτος ώστε να βγω γελασμένος.»

-. Τι άλλο σας είπε ο Ιωαννίδης στρατηγέ;

Κ. Μου είπε ο Ιωαννίδης ότι «Κοίταξε να δεις, εσύ θα πρέπει να έχεις υπ’ όψιν σου ότι εγώ σε κρατάω εδώ…»

-. ‘Εδώ’; Δηλαδή στο χέρι του;

Κ. Ναι στο χέρι. «… και ότι θα πρέπει να είναι πολύ προσεκτική η στάση σου.», «Ναι είμαι…» λέω, «… δημοκράτης.», «Όχι…» μου λέει, «… θα πας στο σπίτι σου ως κατ’ οίκον…, με κατ’ οίκον περιορισμό. Δεν θέλω καμία απολύτως ανάμιξη.» Του λεω, «Κύριε ταξίαρχε, τέτοια πράγματα εγώ δεν υπόσχομαι.»

-. Ότι δεν θα αναμειχτείτε.

Κ. «Εσείς να λάβετε τα όποια εις βάρος μου μέτρα θέλετε. Εγώ ζητάω μία χάρη, να μου επιτρέψετε να δω τον βρισκόμενο στο νοσοκομείο παλιό συμπολεμιστή μου, αλλά και σήμερα (…), τον φίλο μου τον Σπύρο τον Μουστακλή.», «Βεβαίως, ελεύθερος να πας».

-. Τι σας είπε αυτός;

Κ. «Ελεύθερος να πας.» Και πραγματικά διέταξε την απόλυση μου με την εντολή να μεταβώ στο σπίτι μου στην Κόρινθο και τότε είδα την οικογένεια μου και ο εκεί…, η εκεί υποδιοίκηση χωροφυλακής πήρε την εντολή και εγκατέστησε κάτω από την πόρτα μου φρουρά. Τον Σπύρο τον είδα στην πολυκλινική Αθηνών. Όχι, νομίζω ότι ήταν στο Κ.Α.Τ. Νομίζω ότι ήτανε στο Κ.Α.Τ. τότε. Του είχανε ένα ξεχωριστό δωμάτιο στο Κ.Α.Τ. νομίζω.

-. Δύο μικρές ερωτήσεις για τον Ιωαννίδη. Καταρχήν είπατε ότι ήτανε στο Ζέρβα και είχε πολεμήσει. Είναι όντως έτσι; Είχε πολεμήσει ο Ιωαννίδης με τον Ζέρβα κατά των Γερμανών;

Κ. Μα, βεβαίως. Αυτό είναι γεγονός. Δεν πρέπει να του αμφισβητηθεί. Έκανε αντάρτης στον Ζέρβα, πολέμησε κατά των κατακτητών της πατρίδας.

-. Πόσο… Τι διαφορά τάξεως είχατε ή ηλικίας με τον Ιωαννίδη;

Κ. Ο Ιωαννίδης ήτανε της τάξεως του ’43 εγώ ήμουνα της τάξεως του ’48.

-. Πως μπορείτε να…, πως θα περιγράφατε τον χαρακτήρα του Ιωαννίδη; Και πως ο Ιωαννίδης ήλεγχε ένα κράτος ολόκληρο, τις ένοπλες δυνάμεις, με το βαθμό του ταξίαρχου, έχοντας από πάνω του εκατοντάδες στρατηγούς;

Κ. Εσείς είστε στρατιωτικό πρόσωπο, δεν…, φαντάζομαι ότι δεν είναι δυνατόν να εξηγήσετε το φαινόμενο. Μόνο να σας πω πέντε λόγια πάνω στο ερώτημα σας. Η κατάσταση η οποία δημιουργήθη κάτω από την πίεση ενός εκτεταμένου αντικομουνισμού κατά την περίοδο εκείνη, η οποία εξυπηρετούσε και αυτή συμφέροντα πολιτικών ανδρών, που επανήλθαν αργότερα στην Ελλάδα και έδιωξαν αυτούς που τους στήριζαν. Είχε δημιουργηθεί μια ανησυχία στο επίπεδο των Ελλήνων στρατιωτικών και μάλιστα και των τριών Κλάδων, από ότι αντιλαμβανόμουνα τότε. Είχαν προηγηθεί οι ανωμαλίες του 1965, με τις γνωστές επεμβάσεις και παρεμβάσεις.

-. Αιτιολογείτε την 21η Απριλίου. Έχετε απαντήσει σε αυτό. Ο Ιωαννίδης μέσα από τη χούντα πως την ήλεγχε;

Κ. Ο Ιωαννίδης εντεταγμένος στον Ι.Δ.Ε.Α.… Καταρχήν τον Ιωαννίδη εγώ για πρώτη φορά τον έβλεπα εκεί στο Ε.Α.Τ. / Ε.Σ.Α.. Μια ολόκληρη ζωή στον στρατό ουδέποτε τον συνάντησα.

-. Έτσι πέστε μου.

Κ. Και εκείνο που μου έκανε εντύπωση, ήταν αυτό το οποίο διατυπώσατε εσείς τώρα. Αλλά δεν πιστεύω ότι το φαινόμενο οφείλεται σε εντυπωσιακή ακτινοβολία του Ιωαννίδη προς τους Έλληνες στρατιωτικούς, οι οποίοι τον κατέστησαν αρχηγό. Αλλά στην ανησυχία των στρατιωτικών τότε, οι οποίοι συνήργησαν στην εγκαθίδρυση της χούντας, είχαν απογοητευτεί με την πολιτική του Παπαδοπούλου, τον οποίον ανέτρεψαν. Είχαν συνταχθεί με τον Ιωαννίδη και τελικώς απέβλεπαν σε δύο πράγματα. Στην διατήρηση της αγνότητας της επαναστάσεως, όπως αυτή πλασματικά τέθηκε την 21η Απριλίου και κυρίως στην ανθρώπινη αδυναμία, την διατήρηση στα χέρια του της δύναμης από την οποία αντλούσαν την ηδονή της εξουσίας.

-. Αυτό είναι εκτίμηση σας ή το γνωρίζετε;

Κ. Όχι.

-. Είναι εκτίμηση σας.

Κ. Η εκτίμηση μου. Η εκτίμηση μου. Η οποία εδραιώνεται σε συζητήσεις, τις οποίες έκανα με ακραία Ιωαννιδικά στοιχεία, επανελθών στο στρατό.

-. Ο Δημητρακόπουλος…

Κ. Είχα πολλούς από αυτούς στην…, υπό την διοίκηση μου.

-. Μετά το ’75.

Κ. Μετά το ’75.

-. Ο Δημητρακόπουλος, για τον οποίο αναφερθήκατε σε κάποια φάση εκτός του θέματος που συζητάμε, ο γνωστός αντιχουντικός δημοσιογράφος. Είστε της άποψης ότι λειτούργησε από την Αμερική, ως δημοσιογράφος κατά της χούντας κατά τρόπο τέτοιον που τον παρουσιάζουνε και τα βιβλία σήμερα;

Κ. Τον Δημητρακόπουλο εγώ τον συνάντησα μια φορά, χωρίς να αποκτήσω και προσωπική γνωριμία, στο σπίτι του Μουστακλή. Πρέπει να ήτανε την περίοδο μεταξύ του ’75 και ’77, κάπου εκεί πέρα περίπου. Δεν τον ξανασυνάντησα έκτοτε. Για την στάση του Δημητρακόπουλου έμαθα διαβάζοντας ορισμένα πράγματα με τις τελευταίες αποκαλύψεις και για την δράση του επίσης στην Αμερική. Για τις αντιθέσεις του με τον Κίσινγκερ και κυρίως με αυτό το οποίο τελευταία απεκαλύφθη, ότι είχε αποφασιστεί η εκπαραθύρωση του με απόπειρα κατά της ζωής του. Αυτά με προδιέθεσαν και με προδιαθέτουν ευμενώς έναντι του Δημητρακόπουλου.

-. Εξάλλου βοήθησε τον Σπύρο τον Μουστακλή στην Αμερική.

Κ. Αναμφίβολα ναι. Και έχω πολλά άλλα στοιχεία τα οποία αποκαλύπτουν την δράση του. Νομίζω ότι ήτανε εκ των ενεργότερων αντιχουντικών στοιχείων στο εξωτερικό τότε. Για αυτό και διατύπωσα προηγουμένως την επιθυμία μου να τον δω.

-. Στρατηγέ γνωρίζετε εσείς προσωπικά, έχετε μαρτυρίες από ανθρώπους, όχι εκτίμηση, ότι η C.I.A. ή η D.I.A., αμερικανικές υπηρεσίες δηλαδή, είχαν άμεση ανάμιξη στη διάρκεια της δράσης της ΕΟΚΑ Β΄και στη συνέχεια στο πραξικόπημα κατά της Κύπρου; Αν γνωρίζετε προσωπικά.

Κ. Όχι προσωπικά δεν γνωρίζω. Αυτό το οποίο γνωρίζω εγώ και επί του οποίου τίθεμαι απροκάλυπτα, είναι ότι τα ίδια στοιχεία τα οποία συνέδραμαν στην εγκαθίδρυση της δικτατορίας στον ελλαδικό χώρο, ήταν αυτά τα οποία συνέδραμαν στην καταστροφή της Κύπρου και την εκπαραθύρωση της χούντας στην Ελλάδα ύστερα από χρόνια 7.

-. Θέλω δύο πράγματα από εσάς. Ένα συμπέρασμα γενικό από την ζωή σας μέχρι σήμερα, με την ιδιότητα του στρατιωτικού ηγέτη, του αξιωματικού, σε σχέση με την εθνική εν γένει υπόθεση της χώρας μας. Είτε αυτή είναι μέσα από τον πόλεμο κατά των Ιταλών, των Γερμανών, είτε είναι μέσα από τον εμφύλιο σπαραγμό, είτε είναι μέσα από τη δικτατορία, είτε από την κυπριακή υπόθεση. Και το δεύτερο, δύο κουβέντες για τον Γρίβα Διγενή. Ποια είναι σήμερα τα συναισθήματα σας απέναντι σε εκείνον τον άνθρωπο;

Κ. Απαντώ στο δεύτερο πρώτα. Είναι συναισθήματα συμπάθειας και υψηλού σεβασμού προς τη μνήμη του. Παρά ταύτα μέσα μου, μένει νωπό και αναλλοίωτο ένα παράπονο. Πως ο άνθρωπος αυτός, ο ιστορικός, ο αποτελεσματικός σε έναν πόλεμο κατά της αγγλικής αυτοκρατορίας, δεν είδε που οδηγούσαν τα γεγονότα στην Κύπρο κατά το διάστημα του 1972 – ’74. Και δεν τα πρόλαβε. Ή, πως δεν απεσύρθη έγκαιρα ώστε να αποφευχθούν οι περαιτέρω τραγικές εξελίξεις. Το ίδιο ερώτημα μένει μέσα μου νωπό, με ένα μικρό παράπονο για τον Μακάριο. Πως αυτός ασκώντας εξουσία, δέχτηκε να οδηγήσει τα πράγματα ή ξεγελάσθηκε έτσι, ώστε η Κύπρος να φτάσει στο σημερινό κατάντημα. Το ίδιο παράπονο και για αυτούς οι οποίοι απετέλεσαν το φιλομακαριακό περιβάλλον, το ίδιο και για αυτούς οι οποίοι απετέλεσαν το φιλογριβικό περιβάλλον. Αλλά εκεί που είμαι σκληρός απέναντι των πραγμάτων, είναι ο ρόλος των προσώπων κατά την περίοδο εκείνη, τα οποία βρισκόμενα στη σιγουριά της Ευρώπης ή του αμερικανικού χώρου, δεν έβαλαν το δάχτυλο τους για να προλάβουν αυτή την καταστροφή σε βάρος του κυπριακού ελληνισμού, που έμεινε ανέπαφος και αλώβητος παρά τις επανειλημμένες κατοχές του, επί τόσους πολλούς αιώνες. Αυτών οι οποίοι άφησαν να εξελιχτούν τα πράγματα έτσι, ώστε ο τούρκικος παράγων να αποτελεί συνεχή απειλή για την Ελλάδα και κυρίως για το Αιγαίο σήμερα. Στο πρώτο ερώτημα, το συμπέρασμα μου είναι το εξής. Σε ότι αφορά τον Έλληνα στρατιωτικό πρέπει να γνωρίζει ότι η προσφορά των υπηρεσιών του προς την πατρίδα, είναι περιεκτική πολλών απαιτήσεων και πολλών κίνδυνων. Τόσο προβαλλομένων από μια πιθανή εμπόλεμη κατάσταση, όσο και από διάφορες τάσεις οι οποίες δημιουργούνται μέσα στο στράτευμα, όπως τα στρατεύματα όλων των χωρών και κυρίως της {εγγύς}(…) και Μέσης Ανατολής, περιοχής στην οποία βρισκόμαστε εμείς, υπό την συνεχή εποπτεία των μεγάλων δυνάμεων, που επιζητούν την λύση των συμφερόντων τους, δια της ασκήσεως του ελέγχου στους χώρους μας. Δεύτερο συμπέρασμα, ότι ουδέποτε η πολιτεία και ως εκ τούτου κακώς δεν μερίμνησε να ενημερώσει στα παραγωγικά σχολεία τον Έλληνα στρατιωτικό, πρώτον για τις αρνητικές εκφάνσεις της ελληνικής ιστορίας των τελευταίων εδώ ιστορικών περιόδων και δεύτερον για τις…, τις μεθόδους εκ μέρους του στρατιωτικού, αντιμετωπίσεως αυτών των προσπαθειών που γίνονται στο εσωτερικό, με κύριο μέλημα να τους εδραιώσει την άποψη ότι ένας είναι ο ρόλος του αξιωματικού. Να υποτάσσεται στις θελήσεις της εκλεγμένης υπό του λαού ελληνικής πολιτικής εξουσίας. Το τρίτο είναι και αυτό από την ίδια πικρία μου ασφαλώς, που διακατέχει φαντάζομαι κάθε λογικό Έλληνα, ο οποίος φρόντισε να μάθει πέντε πράγματα από την ελληνική ιστορία. Ότι δυστυχώς ο Έλληνας εντάσσεται εύκολα σε φατρίες και τείνει προς την ανωμαλία φανατιζόμενος, χωρίς ποτέ να αναζητά την αλήθεια και χωρίς ποτέ την ώρα της εκδηλώσεως του φανατισμού του, να πονάει την πατρίδα του. Τελείωσα κύριε ναύαρχε. Άλλο τι;

-. Στρατηγέ ευχαριστώ πολύ.

Κ. Να είστε καλά.

-. Με τίμησες με τον χρόνο που μου διέθεσες. Με τον χρόνο σου και με την ιστορία σου και με τις ιδέες σου.

Κ. Ευχαριστώ.

-. Και για αυτό σε ευχαριστώ πολύ. Γυρίζοντας από την Κύπρο και τιθέμενος μετά στο Ε.Α.Τ. / Ε.Σ.Α. σε κατ’ οίκον περιορισμό στην Κόρινθο, εσείς ενημερώσατε τους τότε εκτός του καθεστώτος, εκτός της δικτατορίας, πολιτικούς αντιπάλους της, Κανελλόπουλο, Μαύρο, Αβέρωφ και άλλους, για το τι επίκειται στην Κύπρο να γίνει; Για το τι σχεδιάζει η δικτατορία;

Κ. Όσους μπόρεσα, μάλιστα. Έστειλα την γυναίκα μου. Τους βρήκε, τους συνάντησε και τους είπε ότι «Ο άντρας μου λέει ότι επίκειται πραξικόπημα στην Κύπρο. Βάλτε το χέρι σας διότι πιστεύει ότι θα υπάρξει ανάμιξη της Τουρκίας σε αυτό, οπότε θα επέλθει ζημιά σε βάρος της Κύπρου και της Ελλάδος.»

-. Αυτά τον Απρίλιο του 1974.

Κ. Απρίλιο με Μάιο του 1974, προ της επιστολής του Μακαρίου προς Γκιζίκη και προ του πραξικοπήματος…

-. Ο Λύτρας, ο αξιωματικός Λύτρας του στρατού, ο οποίος μου είπατε ότι στην οργάνωση του Γρίβα, τις ομάδες εναντίον της χούντας εδώ στην Αθήνα, είχε παίξει σημαντικό ρόλο. Καθώς επίσης κάποιο ρόλο και ο Βαρδάνης ο Μιχάλης. Ποιος ήταν ο ρόλος αυτών των δύο προσώπων;

Κ. Ο Γρίβας είχε αναλάβει την υλοποίηση των διαταγών του…, ο Λύτρας είχε αναλάβει την υλοποίηση των διαταγών του Γρίβα και προς τούτο ενοικιάσθηκε γραφείο, αν καλώς θυμάμαι στην Ακαδημίας, το οποίο προς κάλυψη της περιπτώσεως αυτής ο Λύτρας βρέθηκε σαν αντιπρόσωπος μιας εταιρίας του εξωτερικού. Εκεί ο Λύτρας ας θυμηθεί με ποιους και πόσους συναντήθηκε. Εγώ γνωρίζω ότι συναντήθηκε με πολλούς. Ήταν η περίοδος κατά την οποία εγώ αρνήθηκα να συμμετέχω σε αυτήν την προσπάθεια του Γρίβα, για τους λόγους τους οποίους θα βρείτε σε αυτά που κατέθεσα στα… Ο Βαρδάνης…

-. Ένα λεπτό. Για τον Λύτρα δεν μου ξεκαθαρίσατε για τον ρόλο που έπαιξε στην εκπαίδευση των Κύπριων τομεαρχών ή των ανθρώπων από την Κύπρο που έφερνε στην Ελλάδα.

Κ. Θα σας το ξεκαθαρίσει, δεν παρακολούθησα την περίπτωση εγώ, την παρακολούθησε ο Σωτηρίου ο οποίος είχε έρθει και ανέλαβε το βάρος της εκπαιδεύσεως αυτών και με τον οποίο θα σας φέρω σε επαφή.

-. Ο Σωτηρίου εκ Κύπρου;

Κ. Ο Σωτηρίου εκ Κύπρου. Ο οποίος γνωρίζει τα του Γρίβα, τα του Λύτρα. Αυτό που μου έκανε εντύπωση με τον Λύτρα, ήτανε ότι απαρνήθηκε όλη αυτήν την περίπτωση.

-. Όλη αυτή την δραστηριότητα;

Κ. Την δραστηριότητά του και ήτανε εξ αυτών που κατηγόρησε τον Γρίβα ως συνεργάτη της χούντας. Πράγμα απαράδεκτο.

-. Μετά τη δικτατορία αυτά;

Κ. Μετά τη δικτατορία αυτά. Χαρακτηρίζω αυτού του είδους την στάση ως άνευ ορίων ιδιοτέλεια, η οποία δεν μπορεί να χαρακτηρίζει τους λεβέντες. Ο Λύτρας είχε προσκληθεί από τους ανθρώπους που μένουν πιστοί στην μνήμη του Γρίβα κάτω, οι οποίοι σε μια επέτειο του θανάτου του, τον παρακάλεσαν να μιλήσει για την συνεργασία του με τον Γρίβα εδώ.

-. Ποιος είχε προσκληθεί είπατε;

Κ. Ο…, ο Λύτρας.

-. Ο Λύτρας είχε προσκληθεί;

Κ. Κατέβηκε κάτω με δικά τους έξοδα και μίλησε σε μια συγκέντρωση. Εκεί είπε το τι συνέβη το διάστημα της συνεργασίας με τον Γρίβα εδώ στην Ελλάδα. Το έμαθαν στοιχεία φιλομακαριακά, στοιχεία φιλοκυβερνητικά. Δεν είναι παρά δύο τρία χρόνια πριν.

-. Πριν από τώρα εννοείτε;

Κ. Πριν από τώρα. Τον μπλοκάρισαν και τον έβαλαν σε ραδιοφωνικό σταθμό την επομένη ημέρα να καταγγείλει εκείνα, τα οποία διατύπωσε στην συγκέντρωση την προηγούμενη και να διατυπώσει την άποψη, ότι ο Γρίβας υπήρξε συνεργάτης της χούντας. Εδώ υπάρχει επιβεβαίωση της δικής μου απογοήτευσης για τα φαινόμενα των ανθρώπων κατά την (…) περίοδο. Μέχρι και σήμερα. Και για τις αδυναμίες των ανθρώπων, οι οποίοι έλκονται από την υπηρέτηση των συμφερόντων και (…). Είναι στοιχείο του ελληνικού λαού που θέλει ιδιαίτερη προσοχή. Διότι έτσι εξηγεί και τα 400 χρόνια της Τουρκοκρατίας.

-. Στρατηγέ αφήστε την αυτή για το λαό. Πέστε μου για τον Βαρδάνη.

Κ. Ο Βαρδάνης ήρθε σε επαφή, με δική μου μεσολάβηση, με τους τότε εκπαιδευτές του Γρίβα. Υπέστη μια εκπαίδευση και ουδέποτε…, έκτοτε…, ουδέποτε αναφέρθη στην περίοδο εκείνη και στην δράση του εκείνη.

-. Εννοείτε υπέστη εκπαίδευση εδώ στην Ελλάδα…

Κ. Εδώ στην Ελλάδα.

-. Σε όπλα, σε αντάρτικο; Σε τι;

Κ. Θα σας πει ο Σωτηρίου. Δεν ξέρω, δεν ήμουνα παρών. Νομίζω στην κατασκευή βομβών, όπλα δεν είχε ανάγκη ήταν Έλληνας αξιωματικός. Στον τρόπο και τις μεθόδους αντιδράσεως κατά της χούντας εδώ, όπως οι σχετικές οδηγίες που θα είχε δώσει ο Γρίβας. Ο Βαρδάνης θα σας πει για αυτά, αν το θέλει. Αν αυτός δεν το θέλει, θα σας πει ο κύριος Σωτηρίου.

-. Μάλιστα. Είναι μεσημέρι, ώρα φαγητού. Εγώ επαναλαμβάνω το μεγάλο ευχαριστώ σε σας.

Κ. Να είστε καλά.

Advertisements