Αρχική

Σπίτια στο σφυρί

Σχολιάστε


Από Ερανιστής

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ

Γράφει ο Νίκος Σαραντάκος

Η λατινική λέξη hospitium δεν σήμαινε ακριβώς «κατοικία»· σήμαινε «φιλοξενία» (από το hospes = ξένος, φιλοξενούμενος) και στη συνέχεια τον ξενώνα, το κτίριο όπου έμεναν οι φιλοξενούμενοι.

Η λατινική λέξη hospitium δεν σήμαινε ακριβώς «κατοικία»· σήμαινε «φιλοξενία» (από το hospes = ξένος, φιλοξενούμενος) και στη συνέχεια τον ξενώνα, το κτίριο όπου έμεναν οι φιλοξενούμενοι.

Όλον τον Αύγουστο, που υποτίθεται πως δεν υπάρχουν ειδήσεις, τα κανάλια αναφέρονταν συχνά στην «άρση των πλειστηριασμών πρώτης κατοικίας»· μακάρι να κυριολεκτούσαν, και να αίρονταν, παναπεί να καταργούνταν, οι αποφασισμένοι πλειστηριασμοί, όμως ήταν μια φριχτά παραπλανητική φραστική οικονομία αφού εννοούσαν «άρση της αναστολής πλειστηριασμών», αναστολή που είχε θεσπιστεί το 2008 και στις 31 Δεκεμβρίου 2013 εκπνέει, οπότε, αν δεν παραταθεί, κινδυνεύουν χιλιάδες συμπολίτες μας που αδυνατούν να πληρώσουν το στεγαστικό τους δάνειο, κι έτσι θα βγουν σπίτια σε πλειστηριασμό, θα βγουν στο σφυρί όπως λέμε, έκφραση γεννημένη από το σφυράκι που χρησιμοποιεί ο διευθυντής της δημοπρασίας για να κατακυρώνει το έκθεμα στον πλειοδότη.

Το σπίτι και η κατοικία θα είναι λοιπόν οι λέξεις του μήνα. Η κατοικία παράγεται από την «οικία» και αυτή από τον «οίκο», που είναι λέξη αρχαία, και αντικατέστησε το ακόμα αρχαιότερο «δόμος» που περιέπεσε σε αχρησία. Στα αρχαία ελληνικά, η οικία είχε σημασία πιο στενή από τον οίκο· περιέγραφε το οίκημα καθαυτό, το κτίριο της διαμονής, ενώ ο οίκος δήλωνε όλη την περιουσία, κινητή και ακίνητη, του ιδιοκτήτη.

Οι λέξεις οικία και οίκος διατηρούνται βέβαια και στα νέα ελληνικά, αν και η οικία μόνο σε επίσημο ύφος χρησιμοποιείται, ή σε σατιρικό (καλώς ορίσατε εις την οικία του σπιτιού μου, έλεγε ένας αγαπημένος φίλος), ενώ ο οίκος μόνο σε εξειδικευμένες χρήσεις (οίκος ευγηρίας, εκδοτικός οίκος, οίκος μόδας, το άλλο που σκεφτήκατε), πολλές από τις οποίες είναι μεταφραστικά δάνεια από τα αγγλικά ή τα γαλλικά. Βέβαια, η ρίζα οικο- είναι πανταχού παρούσα στο νεότερο λεξιλόγιο, καμιά φορά λιγάκι κρυμμένη (διότι και ο νοικοκύρης από εκεί παράγεται, με επανανάλυση της αιτιατικής: τον οικοκύρη à το νοικοκύρη), και μάλιστα έχει πάρει νέα ορμητική ώθηση μετά την εμφάνιση της οικολογίας, ως αντίληψης, ως επιστήμης και ως ορολογικού πεδίου, με τους πάμπολλους νεολογισμούς που γεννήθηκαν.

Όμως, εδώ και πολλούς αιώνες κατοικούμε σε σπίτια, όχι σε οικίες. Η λέξη είναι δάνειο από τη λατινική λέξη hospitium και εμφανίζεται στα ελληνικά ήδη τον 2ο αιώνα μ.Χ., άλλοτε με ψιλή κι άλλοτε με δασεία, συχνά γραμμένο και ως «οσπήτιον», και στη συνέχεια οσπίτιν και σπίτιν και τελικά σπίτι, ήδη από τον 10ο αιώνα περίπου. Φαίνεται περίεργο να γίνεται γλωσσικός δανεισμός σε μια λέξη τόσο στενά δεμένη με την υπόστασή μας όπως το σπίτι, αλλά είναι ανεξερεύνητες οι βουλές της γλώσσας.

Περισσότερα…

Εδώ παπά, εκεί παπά, πού είναι το παπά;

Σχολιάστε


Ένα κείμενο του Νίκου Σαραντάκου που με χιουμοριστική διάθεση επισημαίνει ένα από τα προβλήματα που εγείρονται από τις προσπάθειες «εκσυγχρονισμού» της γλώσσας μας μέσω του μαθήματος της γραμματικής, αλλά και του τρόπου που αυτή διδάσκεται και εφαρμόζεται στην πράξη…

Εμείς να προσθέσουμε μόνο ότι στη δεκαετία που μεσολάβησε από τη συγγραφή του κειμένου, τίποτα δεν έχει καλυτερεύσει· τουναντίον, τα πράγματα βαίνουν όλο και προς το χειρότερο…

***

Από Αντίβαρο

Στα τέλη Μαΐου, σε κάποιο χωριό της Αιτωλοακαρνανίας οι κάτοικοι διαμαρτυρήθηκαν για τη μετάθεση του παπά τους σε άλλη ενορία. Το γεγονός προβλήθηκε από τα ιδιωτικά κανάλια σε εκτενή ρεπορτάζ (“έχουμε μιάμιση ώρα δελτίο να μπαζώσουμε, τι περιμένεις;” μου έλεγε κάποιος δημοσιογράφος μισοαπολογητικά σε ανάλογη περίσταση). Είδα λοιπόν στα ρεπορτάζ τα παιδιά να φωνάζουν “Τον παπά μας θέλουμε”, είδα και δυο-τρία μεγάλα πανώ να γράφουν

ΤΟ ΠΑΠΑ ΜΑΣ ΘΕΛΟΥΜΕ

Αλλά ο παπάς της Καμαρούλας (έτσι λεγόταν το χωριό, θαρρώ) δεν είναι παρά η αφορμή. Όλο και συχνότερα βλέπει κανείς το τελικό νι να λείπει από το αρσενικό άρθρο, ακόμα κι εκεί που προφέρεται, που χρειάζεται, που -θα έλεγε κανείς- η απουσία του προσκρούει στο γλωσσικό αίσθημα. Ο κανόνας, υποτίθεται απλός, λέει ότι το τελικό -ν μπαίνει όταν η λέξη που ακολουθεί αρχίζει από π, κ, τ, ξ, ψ, μπ, γκ, ντ, τσ, τζ. Έτσι, τον παπά αλλά το διάκο. Αυτά, τα λέει ο κανόνας -νομίζω τουλάχιστον. Μόνο που ο κανόνας αφ’ ενός είναι λειψός και αφ’ ετέρου δεν εφαρμόζεται.

Ας δούμε το δεύτερο. Οι παλιοί δημοτικιστές, που τόσα πρόσφεραν, να το πω παρεμπιπτόντως, αντιμετώπιζαν με κάποια αντιπάθεια τις αρμαθιές από αλλεπάλληλα και όχι ιδιαιτέρως εύηχα τελικά νι της καθαρεύουσας. Στη γραμματική της δημοτικής φαίνεται μια τάση να περιοριστεί το νι στο απολύτως αναγκαίο -πριν από τα πι, κάπα, ταυ κτλ. Μόνο που στην εκπαιδευτική πράξη, στο σχολείο, ο κανόνας δεν είναι εύκολο να εφαρμοστεί, όπως φαίνεται. Και επειδή, όπως μου λένε, σε πολλά σχολεία, το “περιττό” τελικό νι, π.χ. “τον μαθητή” τιμωρείται, ως λάθος, με την ίδια βαρύτητα όπως και μια ξεκάθαρη ανορθογραφία, π.χ. “το μαθιτή”, τα παιδιά, για να έχουν το κεφάλι τους ήσυχο, κόβουν το νι από παντού αντί να σπάνε το κεφάλι τους πού να το βάλουν. Κάτι ανάλογο γίνεται προφανώς και στα έντυπα μέσα ενημέρωσης. Δεν θα έβλαφτε να διατυπωθεί ο κανόνας έτσι που να επιτρέπει το τελικό νι, προαιρετικά, πριν από κάθε αρσενικό ουσιαστικό, δηλ. το(ν) διάκο.

Περισσότερα…